امیر مؤمنان خرده گرفتند و او را سرزنش کردند، [١] و از آن حادثه اسف‌بار، رنج تلخ و جانکاهی را تحمل کرد و شکایت آن را به پیشگاه خدا برده، گفت: «و إلی اللّه المشتکی» [٢]. او سخنان سعد بن عباده را که در ضرورت ولایت امیر مؤمنان علیه السّلام سخن می‌گفت، شنیده بود. [٣]

عبد اللّه بن عباس‌

اشاره

ابن عباس از چهره‌های فروزان جهان علم و دانش به شمار می‌رفت، به ویژه مهارت وی در تفسیر و تأویل قرآن، شهره آفاق بود تا جایی که او را «ترجمان القرآن» [٤] می‌گفتند، چون آنچه را به تفسیر و تأویل قرآن مرتبط بود می‌دانست. او تربیت یافته مکتب مولا امیر مؤمنان علیه السّلام شمرده می‌شد و در رتبه علمی به جایی رسید که امیر مؤمنان درباره او گفت: «گویا از پس پرده رقیق (نازک) به حقایق غیبی می‌نگرد» [٥]. البته جای شگفتی نیست، نتیجه تأثیر دعای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است که درباره او چنین دعاهایی کرد: «خداوندا او را تفقه در دین و تأویل قرآن ارزانی دار» [٦] و «پروردگارا به او علم شریعت و حکمت بیاموز» [٧] و «خداوندا او را منشأ برکت و نشر آثار علمی قرار ده» [٨]. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همچنین درباره او می‌گوید: «هر میدانی را سواره‌ای است و سواره میدان تفسیر ابن عباس است» [٩].
وی در شعب ابو طالب سه سال قبل از هجرت به دنیا آمد. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خود، کام او را برداشت و تربیت او را عهده‌دار شد و برایش دعای خیر فرمود. او در دامن پیامبر بزرگ شد و پس از وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ملازم و همراه همیشگی خاندان نبوت بود، امام امیر مؤمنان علیه السّلام او را پروراند و نیکو تربیت نمود؛ از این رو یکی از فدائیان

[١] الخصال، ج ٢، ص ٤٦١.
[٢] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ٢، ص ٥٢.
[٣] همان، ج ٦، ص ٤٤.
[٤] به معنای بازگو کننده آن چه در قرآن نهفته است.
[٥] مقدمه تفسیر ابن عطیّه (مقدمتان)، ص ٢٦٣. الجامع لاحکام القرآن، ج ١، ص ٣٥.
[٦] «اللّهم فقّهه فی الدین و علّمه التأویل». الإصابه، ج ٢، ص ٣٣٤- ٣٣٠. اسد الغابه، ج ٣، ص ١٩٥- ١٩٢.
[٧] همان.
[٨] همان.
[٩] بحار الأنوار، ج ٢٢، ص ٣٤٣ به نقل از روضة الواعظین، ص ٢٤٦.