مباني نظري تجربه ديني

مقدّمه

چند نكته

فصل اوّل زندگى و آثار اتو

زندگى و آثار (1869 - 1909م)

زندگى و آثار (1910 - 1937)

فصل دوم عقلانى و غير عقلانى

عناصر عقلانى و غيرعقلانى دين

عدم مخالفت اتو با عقلگرايى

ارتباط عناصر عقلانى و غيرعقلانى دين

امر قدسى

امر مينوى

فصل سوم ويژگىهاى تجربه مينوى

احساس مخلوقيت يا حالت عبوديت

سرّ هيبت انگيزِ مجذوب كننده

هيبتانگيز

الف) مخوف بودن

ب) عظمت و جلال

ج) سطوت

مجذوب كننده

فصل چهارم پديدارشناسى تجربه دينى

نهضت پديدارشناسى

پديدارشناسى دين

ويژگىهاى روش پديدارشناسى

كاربردهاى ديگر پديدارشناسى دين

بررسى انتقادى پديدارشناسى اتو

حاصل سخن

فصل پنجم عينيت تجربه دينى

زمينه بحث

عينيت تجربه مينوى بر اساس مَفاهيم پديدار شناختى

عينيت تجربه مينوى بر اساس مفاهيم فلسفى

نقد اتو بر ويليام جيمز

عينيت تجربه مينوى بر اساس مفاهيم الاهياتى

فصل ششم چيستى تجربه دينى

تعلق تجربه دينى به حوزه احوال و عواطف

دو دليل بر مدعاى يادشده

ماهيت احساسهاى دينى

فصل هفتم بيانناپذيرى تجربه دينى

زمينه بحث

سرّ بيان ناپذيرى تجربه دينى

تمثيلى بودن زبان حاكى از تجربه دينى

تحليل و بررسى

فصل هشتم هسته مشترك تجربههاى دينى

زمينه بحث

انواع تجربه دينى

الف) تجارب تفسيرى

ب) تجارب شبه حسى

ج) تجارب وحيانى

د) تجارب احياگر

ه'،و) تجارب مينوى و عرفانى

عدم تفكيك تجارب عرفانى از تجارب مينوى

تحليل و بررسى

فصل اوّل چيستى و انواع تجربه عرفانى

مشاهده

مكاشفه

اقسام كشف

كشف صورى

كشف معنوى

مراحل تكاملى كشف

ديدگاههاى ابنعربى درباره وحى و الهام

فصل دوم تجربه عرفانى و معرفت فراعقلانى

دانش عقل و محدوديتهاى آن

نكوهش پيروى از محصول انديشه و فكر

تقدم معرفت حاصل از كشف تام بر معرفت عقلى

علم احوال

علم اسرار

معيار بازشناسى علم حاصل از عقل نظرى از معرفت حاصل از تجربه عرفانى

علم كسبى و علم وهبى

قلمرو علم وهبى

سرّ عدم اعتماد بر دانش غيروهبى

سلبى بودنِ شناخت عقلى در الاهيات

علمى كه وراى طور عقل است

خالى بودن نفس از انديشه و تأثير آن در كسب معرفت عرفانى

منشأ تعارض دو نوع معرفت

تناقضآلود بودن وحدت وجود

وقوع تناقض در عالم خيال

طورى وراى طور عقل نزد تابعان و مفسران ابنعربى

طورى وراى طور عقل در حكمت متعاليه

فصل سوم تجربه عرفانى و معرفت به حقيقت هستى

خيالى بودن واقعيات

عالم نمود است نه بود

عبور از نمود به بود در تجربه عرفانى

معرفت بخشى تجربه عرفانى

فصل چهارم تجربه عرفانى و عبور از شريعت به حقيقت (مسأله ولايت)

ولايت، نبوت، رسالت

استمرارِ ولايت و انقطاع نبوت

حوزه شريعت و قلمرو حقيقت

پيروى ولى از نبى در شريعت

سرّ برترى پيامبران بر يكديگر

لزوم پيروى خليفه از نبى در شريعت

نسخ شريعت پيشين توسط شريعت پسين

ولايت عامه و ولايت خاصه

ولايت و علم به باطن شريعت

لزوم عمل به شريعت در وصول به ولايت

آگاهى مستقيم ولى از احكام خدا

تأويل واسطه ميان ظاهر و باطن

فصل پنجم تنزل وحى و مراتب تجلى حقيقت

تناظر كتاب تكوين با كتاب تشريع

تنزل حقيقت وحى بر قلب عارفان

مراتب بالاتر فهم وحى در تجربه عرفانى

راه دستيابى به حقيقت وحى

هماهنگى ظاهر با باطن

اعتبار همه معانى محتمل در كلام خدا

تجربه عرفانى و وحدت متعالى اديان

خداى باورداشته انسانها

تجليات گوناگون حق در باورهاى انسانها

خدايان متكثر، مظاهر حق واحد

لزوم پرهيز سالك از تقيد به باور خاص

تشبيه خداوند به آينهاى كه هر كس در آن صورتى مىبيند

تحليل گوسالهپرستىِ قوم موسى

سرّ بازداشتن موسى از پرستش گوساله

پرستش خداوند در همه مظاهر وجود

هوى بزرگترين مجلاى پرستش خداوند

سرّ اجتناب عارف از پرستش بتها

فصل ششم تجربه عرفانى و مقام حيرت

مشبّهه و منزهه

جمع ميان تشبيه و تنزيه

تجليات خداوند

نقصان معرفت اهل تنزيه

حضرت نوح و دعوت به تنزيه

نقصان معرفت اهل تشبيه

معرفت كامل

منشأ حيرت

حيرت عارفان و انديشه محدود عاقلان

تجليات گوناگون خداوند در قلب عارف

رهايى از حيرت

فصل اوّل عقلانى و غير عقلانى

فصل دوم تجربه مينوى و تجربه عرفانى

فصل سوم جايگاه معرفتى تجارب دينى

فصل چهارم ويژگىهاى متعلق تجربه دينى

فصل پنجم تجربه دينى به مثابه گوهر دين

فصل ششم وحدت اديان

وحدت اديان نزد اتو

مقايسه و ارزيابى

فهرست آيات

فهرست روايات

فهرست اسماء معصومين

فهرست اعلام اشخاص

فهرست كتب

فهرست اصطلاحات

فهرست منابع و مآخذ

منابع فارسى

منابع عربى

منابع انگليسى

إِذا أَردناه

إِنّى لأَجد ريح يوسف لولا أَن تفنّدون

أفرأيت من اتخذ إلهه هواه

تلك الرسل فضّلنا بعضهم على بعض

رب أرنى انظر إِليك

سبحانَ اللَّهِ عَمّا يصفون إِلّا عبادَ اللَّهِ المخلصين

سبحان ربك ربّ العزّة عما يصفون

فأَينما تولّوا فثم وجه اللّه

فأَوحى إِلى عبده ما أَوحى

قضى ربّك أَلا تعبدوا إِلا إِيّاه

قل إِن كنتم تحبّون اللّه فاتبعونى يحببكم اللّه

قل إِنما أَنا بشر مثلكم يوحى إِلىَّ أَنّما إِلهكم إِله واحد فمن كان يرجو لقاء ربه

لايحيطون بشىء من علمه إِلاّ بما شاء

لقاء الله

لقاءربكم

لقاء ربّه

لقاء ربهم

لقاءنا

واعبد ربك حتى يأتيك اليقين

والسّموات مطويات بيمينه

و اللّه فضّل بعضكم على بعض فى الرزق

و رحمتى وسعت كل شىء

ولتصنع على عينى

وَمابِكُم مِن نِعْمَةٍ فَمِن اللّهِ ثُمَ إِذا مَسَّكُم الضُرّ فَإِلَيه تجئرون

يا حسرتا على ما فرَّطت فى جنب اللّه

يداللّه فوق أَيديهم

يداللّه فوق أَيديهم

العجز عن درك الإدراك إِدراك

الناس نيام فإِذا ماتوا انتبهوا

إِن للّه في أَيام دهركم نفحات ألا فتعرّضوا لها

انى لاجد نفس الرحمان من قبل اليمن

رأيت أَنّى أَشرب اللبن حتى خرج الريّ من أَظافيري

رأَيت ربّي - تبارك و تعالى - ليلة المعراج في أَحسن صورة فقال بم يختصم الملأ الأَعلى يا محمد؟ قلت أَنت أَعلم، أَى ربّ! مرتين قال »

كان ذات يوم في الصلاة فخر مغشياً عليه، فسئل عن ذلك قال ما زلت أُكررها حتى سمعت من قائلها

لي مع اللّه وقت لا يسعه ملك مقرّب ولا نبيّ مرسل

ما رأَيت شيئاً إِلّا و رأَيت اللّه قبله و بعده و معه

مع كل شيء لا بمقارنة وغير كل شيء لا بمزايلة

اشعياء نبى

اميرمؤمنان7

حسن بن على بن ابىطالب7

آگوستين

آلستون، ويليام

ابن فارض

ادريس7

ادهم، ابراهيم

اسپينوزا

استعلامى، محمد

اقليدس

اقندى، بالى

اكهارت

اُلدن برگ، هرمن

ايزوتسو

بارت، كارل

باك، ر م

برگير، پيتر

برنتانو

بصرى، حسن

بغدادى، جنيد

بوعلى سينا

بيلى، جان

پارپ، اريك

پراودفوت، وين

ترلچ، ارنست

تنيسون

ثلاثى، محسن

جامى، عبدالرحمان

جندى، مؤيدالدين

حسن زاده

حلّاج 134،

خراسانى، شرف الدين

خرقانى، ابوالحسن

داروين

دوركيم

دو لاساوسايه، پ و كنت پى

رابعه عدويه

ريكور، پل

رينهلدون فرانك، فرانز

زيگفرد، دتئودور

ستارى، جلال

سوزوكى، رايستزتيتارو

سويين برن، ريچارد

شانكارا

شلام، لئو

شلر، ماكس

شيخ ابومدين

شيروانى، على

شيلينگ

صاحب عوارف المعارف

عطار، شيخ فريد الدين

غلامعلى

فرغانى، سعيدالدين سعيد

فنارى، محمدبن حمزه

فيض كاشانى

فيليپس، دى زد

قائينى

قديسه ترزا

قرنى، اويس

قمى، شيخ عباس

قمى، قاضى سعيد

كرانتس، آك هولت

كربن، هنرى

كنز، استيون

كوستلر، آرتور

كين، سيمور

گاليله

گراردوس

گلدزيهر

گيسر، جوزف

ماندو كيه اوپانيشاد

مايل هروى، نجيب

محاسبى، حارث

مصرى، ذوالنون

مك كوارى

ملكم، نورمن

مولانا 239،

مهدوى، يحيى

نلسن، لونارد

نيتز، لايب

واخ، يواخيم

ورنو، روژه - ژان وال

ونت، ويلهلم

وينچ، پيتر

ويندلباند

وينرايت، ويليام ج

هادسن، دبليو دى

هارينگ، برنهارد

هرمن، ويلهلم

هرينگ، تئودور

هيلر، فردريج

آزادى و ضرورت

آستانه دين

احساس فرا دنيوى

اسرار التوحيد في مقامات شيخ ابىسعيد

اصطلاحات الصوفيه

بهاگاواد - گيتا

پديدارشناسى و فلسفههاى هست بودن

پژوهشى در قصه يونس و ماهى

تحقيقات فلسفى و پديدار شناختى

تذكرة الاولياء

تلقى لوتر از روحالقدس

تهافت الفلاسفة

خدا و خدايان آرياها

دائرة المعارف بزرگ اسلامى

دائرة المعارف دين

دستگاه مابعدالطبيعهشناسى

دين پژوهى

دين رحمت در هندوستان و مسيحيت

ذخائر الاعلاق فى شرح ترجمان الاشواق

رسائل ابن عربى

رسائل اوپانيشادها

رساله طبيعت انسانى

روانشناسى مردم

روح و كلمة الله در لوتر

زبان و اسطوره

زندگى و پيشه حضرت مسيح

سالنامه تحقيقات فلسفى و پديدار شناختى

سرشت انسان، پژوهشى در خداشناسى فطرى

سروش هدايت

شرح توحيد صدوق

شرح هدايه اثيريه

عوارف المعارف

كاتا اوپانيشاد

كلمات مكنونة من علوم اهل الحكمة والمعرفة

كليد بهشت

گناه و گناه نخستين

مصباح الانس بين العقول والمهود

مفتاح غيب الجمع والوجود

ملكوت خدا و پسر انسان

نقش الفصوص

آثار امكان

آيت امر قدسى

اجتماع نقيضين

اجتهادى

احاديث قدسى

- جبروت

- عرفانى

- ملكوت

- مينوى

- نفسانى

اختلاف تشكيكى

ادراك حسى

- حصولى

- شهودى

ارواح عالى

استحاله تناقض

استغنا

استقرايى

استنباط

استنباطى

اسرار طريقت

- علم الهى

اشاره مجلس

اعيان ثابت

- ممكنات

افاضه روح القدس

- طبيعى

وحيانى

امتناع اجتماع نقيضين

- ارتفاع نقيضين

امر تشبيهى

- تنزيهى

- عقلانى

- نفسانى بالذات

- ولايت

- ماهوى

ام الكتاب

امور عقلانى

- متقابل

امّى 174،

اوصاف عقلانى

اهل اسرار

باطن شريعت

بديهيات عقلى

تبدل الوهيت

تجارب احياگر

- شبه حسى

- وحيانى

تجربه آفاقى

- انفسى

- توحيدى

- درونى

- عرفان انفسى

- فناى در ذات احديت

- ذات حق

- الوهيت

- حضرت حق

- حقيقت وجود

- صفات جلال الهى

- جمال الهى

- مرتبه احديت

- مشهود

- نومينوس

تجليات

- اسمايى

- حضرت حق

تحول الوهيت

- حضرت حق

تعرف الأشياء باضدادها

تعريف شىء به لازم آن

تعينات

- وجودى

تفكر عقلانى

تقدم شرفى

تقسيم ثلاثى

تلاوت روح

- السرّ

تمثّلات تمثّل

تمثال مكوّنات

تنزل حقيقت وحى

- حضرت حق

- محض 237،

توحيد 236،

- صفاتى

توهم 236،

تهذيب نفس

جامعيت

جسد مثالى

حالت عبوديت

حجابهاى ظلمانى

- نورانى

حسّ برزخى

حسن و قبح

حقايق الوهيت

- برزخى

- مثالى

حق مطلق

- باطنى

- مينوى

- قدّوسى

- متعاليه

حكم تكوينى

حكمت متعاليه

حمل اولى

- حقيقت

- رقيقت

حيث التفاتى

- خاصّه

- عامّه

خاتميت ولايت

ختم ولايت

ذات الاضافه

- لايتناهى

- مينوى

رابطه عِلّى

رؤيت شهودى

ربوبيت

رحمت امتنانى

- رحمانيه

- رحيميه

- وجوبى

روح 37،

- جبروتى

- ملكوتى

روحانيت افلاك

- اهل حق

- عرفانى

- عرفانى

- نزولى

- و سلوك

شاكله زمانى

- اعيان ثابت

- اسما و صفات حق

- تام عرفانى

- جلال الهى

- حقيقت

- كثرت در وحدت

- وحدت در كثرت

صفات تشبيهى

- تنزيهى

صوراعتقادى

- كائنات

طور توحيد

- المعرفه

- ولايت

ظهور عين

- معانى

- - غيبى

عالم اجسام

- اسرار

- اعيان ثابته

- تكوين

- شطح آميز

- طبيعت

عبادت تألّهى

- تسخيرى

عرفان آفاقى

- انفسى

عقل اوّل

علت حدوث

- التوحيد

- حصولى

- وراثتى

- اليقين

- غيرعقلانى

عنصر نومينوس

عوالم جبروت

- ملكوت

عينيت تجربه دينى

عين اليقين

غايت ازلى

غيب ذات

فص حكمة سبوحيّه

- سبّوحى

- يونسى

فصل خطاب

فناى ذاتى

- صفاتى

- فى الله

فيض الهى

قائم بذات

قدرت قدسى

قوس صعودى

قوه تعقل

- عاقله

- عقلانى

- مصوره

كتاب تشريع

- تكوين

- عينيه

- در وحدت

- حقايق

- شهودى (صورى)

- عرفانى

- تشريعى

كمّلين

كنه ذات

كون جامع

لابشرط قسمى

- مقسمى

لا شىء محض

لوح اثبات

لوح محفوظ 149،

ما وراى طبيعى

مبانى نظرى

مبدأ مشترك

مبناى وجود

متشابه

مجلا 230،

- تجليات حق

- تجلى حقيقت

- تعيّن

- معنوى

- وجودى

مرتبه اطلاق ذات

- واحديت

- حق بدون خلق

- در خلق

- خلق در حق

- عين ثابت

مطلب كمّ

مطلق حقيقى

مظهر اسماى تشبيهى

- تنزيهى

- اسما و صفات الهى

- تجليات

- جامع اسماى الهى

معانى طولى

معراج روحانى

- شهودى

- عرفانى

- عقلانى

مفاهيم نظرى

مقام الوهيت

- تجلى و ظهور

- تفصيل

- توحيد

- خلافت

- رؤيت واحد در كثرت

- نفوس كلى

- مشاهده عين

مقولات عقل نظرى

- علت و معلول

- (قدسيت)

- ما تقدّم

مقوله مينوى

- توحيد

- شهودى

مكاشفات رهبانى

ملأ اعلى

مناسك دينى

مواجهه شهودى

موجودات ملكوتى

نفحات الهى

نظام عقلانى

نفس بحت بسيط

- رحمان

نَفَس رحمانى

نفوس عالى

واحد بسيط

واقعيت مينوى

وجدانيات

- در كثرت

- در عين كثرت

- قاهره

- مطلقه

هولاهو

هويت مطلقه

گفت پيغمبر كه نفحتهاى حق = اندرين ايام مىآرد سبق

گوش هش داريد اين اوقات را = در رباييد اينچنين نفحات را

نفحهيى آمد شما را ديد و رفت = هر كه را مىخواست جان بخشيد و رفت

نفحهاى ديگر رسيد آگاه باش تا از اين هم وانمانى خواجه تاش

جان آتش يافت زان آتش كشى = جان مرده يافت از وى جنبشى

إِنما الكون(1) خيال = و هو حق في الحقيقة

والذي يفهم هذا = حاز أَسرار الطريقة(2)

أَنا ختم الولاية دون شكٍ = لورث الهاشمي مع المسيح(3)

أَلا إِنّ ختم الأَولياء شهيد = و عين إِمام العالمين فقيد

هوالسيد المهدي من آل أَحمد = هو الصارم الهندي حين يبيد

هوالشمس يجلو كلّ غم و ظلمة = هو الوابل الوسميّ حين يجود(4)

لقد صار قلبي قابلاً كلّ صورة = فمرعى لغزلان و ديرٌ لرهبان

و بيت لأَوثان و كعبة طائف = وأَلواح توراة و مصحف قرآن

أَدينُ بدين الحبّ أني تَوجَّهتْ = ركائبه فالحبّ ديني و إِيماني(1)

فَمَرْجَعُ أَنواعِ الْعُبوديَّةِ الْهَوى = سِوى مَنْ يَكنْ عبداً لِعِزِّ جَنابِهِ

وَ يَعْبُده مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ مِنَ الْهَوى = وَ لا لِلنَّوى مِنْ نارِهِ وَ عقابِهِ

گاه خورشيد و گهى دريا شوى = گاه كوه قاف و گه عنقا شوى

تو نه اين باشى نه آن در ذات خويش = اى برون از وهمها وز بيش بيش

از تو اى بى نقش با چندين صور = هم موحّد هم مشبّه خيره سر

فما أَنت هو بل أَنت هو وتراه في = عين الأُمور مسرّحاً ومقيّداً(2)

چراغ آن گه كه خورشيد منير است = ميان بود و نابودى اسير است(3)

أَدين بدين الحبّ إِنّي توجهت = ركائبه فالحبّ ديني وإِيمانى(3)

مسجد و صومعه و بتكده و دير و كنيس = هر كجا مىگذرى ياد دلآراى من است(1)

لقد صار قلبي قابلاً كلَّ صورة = فمرعى لغزلان ودير لرهبان

وبيت لأَوثان وكعبة طائف = وأَلواح توراة ومصحف قرآن

مباني نظري تجربه ديني - الشیرواني، علی - الصفحة ٩٧ - ماهيت احساسهاى دينى

تجربه مينوى (در ديدگاه اتو) پذيرفتند. از نظر اتو تجربه مينوى مانند درد ناگهانى با پيش‌فرض‌هاى مفهومى و تحليل‌هاى اخلاقى شناخته نمى‌شود.[١]

ماهيت احساس‌هاى دينى‌

سخن اتو در كتاب طبيعت گرايى و دين[١] درباره ماهيت احساس‌هاى دينى، مبهم است‌ و همان گونه كه وينرايت مى‌نويسد، در اين كتاب، به خوبى روشن نشده است كه اين احساس‌ها و شهودها چه هستند. اتو گاهى درباره آن‌ها به گونه‌اى سخن مى‌گويد كه آن‌ها به معناى صحيح كلمه، احساسند و گاهى چنان سخن مى‌گويد كه گويا آن‌ها داورى‌هاى نيمه تنسيق‌شده‌اى هستند كه با خود يك مفهوم حتمى از اعتقاد را حمل مى‌كنند و گاهى نيز چنان سخن مى‌گويد كه گويا اين احساس‌ها تجربه‌هايى معرفتى هستند، تا حدى به همان صورت كه تجربه‌هاى بصرى (ديدارى) معرفت آموزند.[٣]

اتو در كتاب فلسفه و دين از ديدگاه كانت و فريس[٤] به صورت پيچيده‌ترى به مسأله‌ احساس و شهودهاى دينى پرداخته است. در اين كتاب، اتو از ديدگاه فريس پيروى مى‌كند و مى‌گويد: ما يك معرفت بى‌واسطه از واقعيت، عالم فى حد ذاته (عالم بود و نفس‌الامر اشيا)[٥] داريم كه خود را در احساس‌هاى حقيقت[٦] نشان مى‌دهد. اين‌ احساس‌ها مى‌تواند به عنوان مفاهيم، به سطح كامل آگاهى آورده شود. يك مفهوم[٧] تصورى است كه مى‌تواند بر واقعيت خارجى اطلاق شود. مقولات عقل نظرى، هرگاه شاكله‌بندى زمانى شده باشند، مى‌توانند بر ظواهر اطلاق شوند و نيز وقتى با اصل تماميت (جامعيت)[٨] شاكله‌بندى شده باشند، مى‌توانند بر خود واقعيت نيز اطلاق شوند.

[١] پراودفوت، تجربه دينى، ص ١٢٧.

[٢] Naturalism and Religion, ١٩٤٠.

[٣] William. J Wainright, “Otto Rudolf”, in: The Ecyclopedia of Philosophy, ed. By paul Edwards, vol. ٤. p. ١٣.

[٤] The Philosophy of Religion Based on Kant and Fries, ١٩٠٩.

[٥] the noumenal world.

[٦] feelings of truth.

[٧] idea.

[٨] completeness. اصل جامعيت، اصلى است مبتنى بر اين معرفت و دريافت عقل كه موجودات، واقعى، ضرورى، واحد و كاملند.