اما دليل اين‌كه چرا جهل از جامعه ريشه‌كن نشده، آن است كه هميشه عده‌اى به اين جهالت‌ها دامن زده‌اند، على‌رغم اينكه عده‌اى نيز پيوسته در اصلاح افكار مردم و زدودن جهالت از آنها كوشيده‌اند. اين جهالت‌ها در مردم ريشه دوانده، و محكم شده است.

همان‌طور كه اشاره كردم، از جمله عواملى كه موجب رواج جهل در جوامع بوده رفتار دين‌داران است. وقتى مردم ديدند كسانى كه خود را متديّن معرفى مى‌كنند و پيرو انبيا(عليهم السلام)مى‌دانند و براى دين، سينه چاك مى‌كنند، خودشان دين را جدّى نمى‌گيرند، دچار جهالت مى‌شوند.

در سفرى كه چندى پيش به امريكاى لاتين داشتم، يكى از كشيش‌ها صريحاً مى‌گفت: «مردم اين منطقه به حرف ما اسقف‌ها و كشيش‌ها اعتنايى نمى‌كنند، حرف‌هاى ما را باور ندارند.» بعد به طور خصوصى به من گفت: «نه تنها مردم حرف‌هاى ما را باور ندارند، بلكه خودمان هم اين حرف‌ها را باور نداريم.»

از نظر آنها، دين وسيله‌اى براى زندگى كردن است. به همين دليل، اگر هم به دروغ بودن آن معتقد نباشند، آن را جدّى نمى‌گيرند و فقط در حد آداب و رسومى به آن نگاه مى‌كنند كه از قِبل آن، ارتزاق مى‌كنند. بدين‌ترتيب، دين به صورت بازيچه‌اى در دست آنها درمى‌آيد و براى آن‌كه سفره زندگيشان رنگين شود سعى در تبليغ آن مى‌كنند و آن را به صورتى براى مردم تفسير مى‌كنند كه خوششان بيايد، تا به آنها اقبال نشان دهند. گاهى هم اين كار خود را اين‌گونه توجيه مى‌كنند كه براى دور نشدن مردم از دين، ما مجبوريم آن را اين‌طور تبليغ كنيم. امروزه كليساها كمابيش همين كارها را مى‌كنند. بسيارى از اعمال را قبلا حرام مى‌دانستند و با آن مبارزه مى‌كردند، اما وقتى ديدند نمى‌توانند در مقابل مردم مقاومت كنند، عقب‌نشينى كردند و آنها را حلال شمردند! نه به اين علت كه دليل جديدى پيدا كرده‌اند، بلكه مى‌گويند اگر اين كار را نكنيم، همين مقدار اعتقادى را هم كه مردم نسبت به مسيحيت دارند از دست مى‌دهند و آن را انكار مى‌كنند! مثلا، روزه گرفتن به طور كلى از دين مسيحيت طرد شده است. در پيامى كه پاپ در عيد پاك گذشته به مسيحيان داد، صريحاً از مردم خواست، حال كه روزه غذا نمى‌گيرند، يك روز «روزه تلويزيون» بگيرند (يعنى يك روز تلويزيون تماشا نكنند) كه البته هيچ‌كس هم به حرف او گوش نداد.

‌