علمى، جاى معارف، احساسات و عواطف در قلب است. اگر در چنين ظرفى ايمان وجود داشته باشد بايد آن احساس كه لازمه ايمان است، به موقع پديد بيايد. اگر انسان واقعاً كسى را دوست داشته باشد و اتفاقاً به ياد او بيفتد يا كسى نامش را بياورد، تغيير حالى در انسان پيدا مى‌شود. به عنوان مثال، وقتى اسم امام زمان(عليه السلام) را مى‌شنود، احساس مى‌كند به همان اندازه‌اى كه نسبت به ايشان معرفت و علاقه دارد دلش تكان مى‌خورد و تغيير حالى در او پيدا مى‌شود. هر قدر انسان معرفت و محبتش بيش‌تر باشد، تغيير حال بيش‌ترى در او ظاهر مى‌شود.

يكى از مصاديق مهم اين قاعده، ياد خدا است. كسانى كه خدا را به عنوان يك عظمت بى‌نهايت مى‌شناسند و اين معرفت در دلشان وجود دارد، بسته به درجه معرفتشان، به هنگام ياد خدا حالشان تغيير مى‌كند. اين همان است كه در آيات كريمه قرآن با تعبيراتى از قبيل خشيت، خوف، وَجَلْ و مانند اينها از آن ياد شده‌است. همه اين تعابير معنايى واحد دارند و يا لوازم و توابع يك حقيقت هستند. در آيات بسيارى مى‌فرمايد، هدايت يا انذار پيغمبر(صلى الله عليه وآله) يا قرآن فقط شامل كسانى مى‌شود كه خشيت داشته باشند: إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ؛[١]]تو[ تنها كسانى را كه از پروردگارشان در نهان مى‌ترسند، هشدار مى‌دهى. اينان با آن كه خدا را نمى‌بينند، نسبت به او خشيت دارند، و تا آن خشيت نباشد، انسان از هدايت قرآن استفاده نمى‌كند. لذا به پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى‌فرمايد: تو تنها كسانى را بيم مى‌دهى و در آنها اثر مى‌گذارى كه اين حالت خشيت در آنها باشد. در آيه ديگرى مى‌فرمايد: هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ،[٢] و يا: يَخافُونَ رَبَّهُمْ.[٣] در آيه مورد بحث مى‌فرمايد: اَلّذين اِذا ذُكر اللّهُ وَجلت قلوبُهم. «وَجَل» حالت لرزش و تكان است. اگر چنين حالتى نباشد، انسان چه به ياد خدا باشد، چه نباشد برايش فرقى نمى‌كند؛ بنابراين نمى‌شود گفت ايمان واقعى به خدا دارد. پس اولين اثر ايمان اين است كه هنگام توجه به خدا تغيير حالى در درون انسان پيدا شود.

سپس مى‌فرمايد: َاِذا تُليَتْ عَليهم اياتُه زَادَتْهُم اِيماناً؛ نشانه ديگر ايمان واقعى آن است كه ساكن و جامد نيست؛ به اصطلاح، پويا و متحرك است، رشديابنده است. وقتى آيات الهى براى چنين كسى خوانده مى‌شود، ايمان دارد، بر ايمانش افزوده هم مى‌شود. چنين كسى كه مرتبه‌اى از ايمان را دارد، خداى متعال از لطف خودش، براى هدايت او وسيله‌اى فرستاده و

[١] فاطر (٢٥)، ١٨. [٢] انبياء (٢١)، ٢٨. [٣] نمل (٢٧)، ٥٠. ‌