در بين اديان و مذاهب و گرايش‌هاى مختلفى هم كه در دنيا وجود دارد، نحله‌هايى كه اهداف غير مادى ارايه مى‌دهند و برنامه‌هايى را براى رسيدن به كمالات معنوى پيشنهاد مى‌كنند معمولا همين‌گونه‌اند. مثلا برخى از بودايى‌ها و جوكى‌ها كه عنوان عارف يا صوفى را بر خود اطلاق مى‌كنند، براى رسيدن به كمالات معنوى، رياضت‌هاى سختى را متحمل مى‌شوند، اما از اسباب سلبى غافل‌اند.

براى دست‌يابى به اهداف، فقط انجام دادن برخى از كارها كافى نيست، بلكه بايد بسيارى از كارها را نيز ترك كرد. براى مثال، معالجه بسيارى از بيمارى‌ها با پرهيز كردن و خوددارى از خوردن بعضى غذاها و خوردنى‌ها تحقق مى‌يابد ـ شيوه‌اى كه بيش‌تر اطباى قديمى روى آن تأكيد مى‌ورزيدند ـ و در برخى از موارد نيز لازم است كه داروهاى خاصى مصرف شود. در امور معنوى هم اين مطلب صدق مى‌كند. مثلا در همين جامعه اسلامى ما، افراد متدين بيش‌تر به اسباب ايجابى، مانند خواندن چندين ركعت نماز در روز، ختم قرآن، ادعيه گوناگون و ... توجه مى‌كنند و از برنامه‌هاى سلبى براى رسيدن به اهداف معنوى غافل‌اند.

اگر انسان روز و شب هم عبادت كند، اما در كنارش مرتكب معصيت شود، مثل اين مى‌ماند كه داخل كيسه سوراخى پول بريزد؛ يعنى زحمت مى‌كشد و پول به دست مى‌آورد، اما هنگامى كه به آنها نياز دارد، متوجه مى‌شود كه پولى داخل كيسه نيست. لذا هم بايد كارهايى كه در شرع به عنوان واجب تعيين شده، انجام داد و هم بايد كارهاى حرام را ترك كرد. البته كسانى كه همتشان بلند است و مى‌خواهند به مقامات عالى‌ترى برسند، نبايد به اين حد واجب و حرام اكتفا كنند؛ در كنار واجبات بايد مستحبات را انجام دهند و در كنار ترك حرام، از مكروهات هم اجتناب ورزند.

انسان اگر مى‌خواهد به كمالات معنوى و مقامات عالى برسد، بايد با خواهش‌هاى نفسانى خود مبارزه كند؛ يعنى به دنبال هوس‌ها و تمايلات حيوانى و شيطانى نرود. البته افراط در اين زمينه نيز درست نيست؛ چون برخى نيز تصور مى‌كنند راه رسيدن به خدا، فقط مخالفت با نفس است؛ يعنى به عوامل ايجابى خيلى توجه نمى‌كنند و همواره به اين فكر هستند كه ببينند دلشان چه چيزى مى‌خواهد، تا آن را سركوب نمايند و تمام توجهشان به اين است كه با خودشان بجنگند. البته اين حالت فى‌الجمله صحيح است، اما بايد توجه داشت كه همه اينها در حد اعتدال خوب است. انسان نبايد با فشار زياد بر نفس و رياضت شديد، موجبات

‌