باشد، به حدى كه آن را ارزش بداند، در صورت ازدياد مالش، از فرط خوشحالى ـ به اصطلاح ـ خودش را گم مى‌كند. در زبان عرب، به اين حالت خوشحالى زياد كه به واسطه برخوردارى از يك نعمت به انسان دست مى‌دهد، «بطر» مى‌گويند. عكسِ اين حالت نيز زمانى است كه انسانِ صاحب مال و توان‌گرى، با از دست دادن ثروتش غصه‌دار شود، به گونه‌اى كه از فرط ناراحتى، آرامش و سلامت روانى خود را نيز از دست بدهد.

اين دو حالت، لازمه دل‌بستگى به دنيا است. اگر انسان علاقه‌اى به مال دنيا نداشته باشد و فقط آن را براى انجام وظايف بخواهد، هيچ‌گاه دل‌بسته آن نمى‌شود. انسان بايد ببيند در اين موقعيت كه قرار گرفته است چه وظيفه‌اى دارد. انفاق در راه خدا در اوج توان‌مندى، يا صبر و شكيبايى در نهايت فقر، از وظايف انسان است كه نوعى عبادت نيز به شمار مى‌رود.

كسى كه هدفش آخرت است، نه با به دست آوردن مال آن‌چنان خوشحال مى‌شود و نه با از دست دادن آن چندان غمگين و افسرده. امام صادق(عليه السلام) نيز به عبداللّه بن جندب مى‌فرمايد: و لاتَكُنْ بَطِراً فى الغِنى؛ آن‌گاه كه مال زيادى دارى و توان‌گر هستى سرمست مشو.

خداوند انسان‌هايى را كه از فرط شادى سرمست مى‌شوند و ـ به اصطلاح ـ خودشان را گم مى‌كنند، دوست ندارد: اِنَّ اللّهَ لايُحِبُّ الْفَرِحينَ.[١] هم‌چنين خداوند انسان‌هايى را كه با از دست دادن مال و ثروتشان از زندگى سير مى‌شوند، به گونه‌اى كه ديگر نه حوصله معاشرت با كسى دارند و نه حوصله درس خواندن و درس دادن و...، مذمت مى‌كند. اين حالت مخصوص انسان‌هايى است كه از تربيت صحيح دينى محروم بوده و هدف از زندگى را به درستى نشناخته‌اند: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً إِلاَّ الْمُصَلِّينَ؛[٢]مى‌فرمايد: انسان مخلوقى طبعاً حريص و بى‌صبر است. چون شر و زيانى به او رسد، سخت جزع و بى‌قرارى كند و چون مال و دولتى به او رو كند ـ بخل ـ ورزد و منع ـ احسان ـ نمايد، مگر نمازگزاران حقيقى. نجات يافتن انسان از اين حالت‌هاى پَست، كه به دليل ضعف نفس است، در گرو ايجاد رابطه با خدا است كه بهترين نمود و جلوه آن نماز است. بنابراين، انسان بايد سعى كند كه هر دو حالت بطر (در حالت غنا و ثروت‌مندى) و جزع (در حال فقر و مصيبت) را از خود دور كند.

[١] قصص (٢٨)، ٧٦. [٢] معارج (٧٠)، ١٩ـ٢٣.