كنوز المعزمين - ابن سينا - الصفحة ٦١ - بسط و تكسير
را بنويسند (س ل ا م).- و بهمين معنى در كتاب كنوز المعزّمين بكار رفته است.
تكسير حروف بنا بر مشهور اين است كه اسامى ملفوظه هر حرفى را كه باصطلاح مجموع زبر و بيّنه است [١] بحروف مقطّعه بنويسند.- مثلا چون حرف (س) را تكسير كنند بنويسند [س ى ن]- و حرف [ج] را در تكسير [ج ى م] نويسند- و بر اين قياس در ساير حروف.
بعضى اين عمل را بسط نام دهند و تكسير را چنان دانند كه نام حروف مبسوطه را بحروف و اجزاء مقطّع نوشته باشند.- مثلا در حرف (س) كه بسطش [س ى ن] است تكسيرش چنين است [س ى ن ى ا ن و ن] زيرا خود كلمه (سين) از سه حرف تركيب يافته است.- و همچنين در حرف (ج) كه نام ملفوظش از سه حرف تشكيل شده است در بسط گويند [ج ى م] و در تكسير [ج ى م ى ا م ى م].
ممكن است كه بر حسب احتياج و اقتضاى كار و مقام باز هم يك درجه بيشتر تكسير كنند يعنى حروف مكسّر را مرتبه ديگر مكسّر سازند و در حروف جيم مثلا بنويسند (ج ى م ى ا م ى م ى ا ا ل ف م ى م ى ا م ى م]- و همچنان بمراتب ديگر كه محتاج مثال و توضيح نيست.- و عمل بسط را در حقيقت مىتوان درجه اوّل تكسير شمرد.
[١] - زبر عبارتست از حرف مكتوب يا حرف اوّل اسم ملفوظ- و بيّنه جزء متمّم اسم است مثلا در حرف الف جزء اوّلش كه بكتابت ميآيد [ا] زبر است و متمّم آن [لف] بيّنه است، بدين سبب ميگويند «از بيّنه الف على را بطلب» زيرا عدد لام و فا بحساب جمل ١١٠ ميشود مطابق عدد نام على.- و همچنين در حرف جيم زبرش (ج) و بيّنهاش (يم) است.