قراضه طبيعيات - ابن سينا - الصفحة ٢٧ - ٤- كتابهاى علمى و فنى بزبان فارسى
بدين ملاحظات در قلمرو حكومت پادشاهان غزنوى هر چند بعلل سياسى و ادبى و دينى و اقتصادى و جغرافيائى اثر زبان عربى در فارسى بيشتر شد و با ترقى بسيار مهم فرهنگ اسلامى تأليف كتب متنوّع بعربى رونق خاصّ گرفت ولى دايره نشر نظم و نثر و تصنيفات و ترجمههاى ادبى و علمى فارسى
(نيز رش: عتبى، تاريخ يمينى ص ٢٦٥- ٢٧١؛ جرفاذقانى، ترجمه يمينى ص ٢٩٣ و ٣٥٦- ٣٦١ و ٣٦٣ و ٣٦٦- ٣٦٧؛ عوفى، لباب الالباب ج ١ ص ٦٤ و حواشى قزوينى ص ٣٠٦؛ سيف الدين عقيلى، آثار الوزراء، نسخه خطى؛ خوند مير دستور الوزراء ص ١٣٧- ١٣٩؛ آقاى نصر اللّه فلسفى، يك وزير ايران دوست، مجله مهر سال چهارم ص ٧- ١٨ و ص ١١٦- ١١٩). در عهد وزارت ابو العباس (قريب به هفده سال) بقول عتبى (تاريخ يمينى طبع لاهور ص ٢٧٣؛ ترجمه جرفاذقانى ص ٣٥٦) مكتوبات ديوانى را بفارسى مىنوشتند ولى پس از عزل او در ٤٠١ هجرى هم بقول عتبى چون احمد بن حسن ميمندى بوزارت رسيد «بفرمود تا كتاب دولت از پارسى اجتناب نمايند و بر قاعده معهود مناشير و امثله و مخاطبات بتازى نويسند مگر جائى كه مخاطب از معرفت عربيت و فهم آن قاصر و عاجز باشد.» (جرفاذقانى، ترجمه يمينى ص ٣٦٧؛ عتبى، تاريخ يمينى ص ٢٧٢- ٢٧٣. درباره شعر فارسى احمد بن حسن، رش:
عوفى، لباب الالباب ج ١ ص ٦٣- ٦٤).
آنچه از مكتوبات موجود از عصر محمود و مسعود و قراين ديگر برمىآيد اينست كه جز نامهها و عهدهائى كه بدستگاه خلافت فرستاده ميشد ساير نوشتههاى ديوانى بفارسى بوده و حتى نامه خليفه را نيز بفارسى ترجمه كرده بعرض امير ميرساندند و پاسخ او را نيز بفارسى و عربى نوشته هر دو را در مجلس سلطان ميخواندند (رش: تاريخ بيهقى ص ٤٦ و ٧٧ و ٢٨٩ و ٢٩٢- ٢٩٣ و ٢٩٤ و ٣٧٢ و ٦١٠).
بنا بر اين چنانكه پيش از اين درباره بكار بردن فارسى در دربار سامانيان گفتيم فارسى درى در دستگاه ديوانى غزنويان نيز معمول و رايج بوده است و اگر مكتوبات موجود را ملاك حكم و مقياس رواج آن زبان قرار دهيم بايد بگوئيم كه زبان فارسى بسيار بيشتر از زبان عربى در نامهها و ملطفهها و منشورها و توقيعات و فرمانها و مواضعات و سوگندنامهها و مشافهات و مخاطبات بكار ميرفته است. رش: تاريخ ابو الفضل بيهقى،