بدانشجويان‌ [١]، همگى زمينه را براى علمى شدن و ترقى آن زبان آماده و مساعد ساخته است. مآخذ و قراين متعدد اثبات ميكند كه نامه‌نگاريها و اين نوع مناظرات و مجالس در آن اعصار رواجى داشته و از آن جمله است:

مجالس شبانه اميران سامانى در ماه رمضان براى مناظره در حضور امير كه در آن پادشاه خود سخن آغاز ميكرد و مسأله‌اى مى‌پرسيد و سپس ديگران در آن باب سخن ميگفتند [٢].

مجلس مناظره امير ابو احمد خلف بن احمد بن محمّد صفّارى (متوفّى بسال ٣٩٩ هجرى) [٣].

مناظراتى كه شبهاى آدينه در مجلس امير علاء الدوله كاكويه ميان دانشمندان صورت ميگرفت‌ [٤].

٥- تاريخ تأليف كتاب‌

در هيچ موضع از كتاب قراضه طبيعيات بتاريخ تأليف كتاب اشارتى‌

[١] - «جاحظ گويد كه موسى بن سيّار الأسوارى در پارسى چنان دست داشت كه در عربى و چون در مجلس درس مى‌نشست و آيتى از قرآن برمى‌خواند بجانب راست متوجه شده آن آيه را بعربى تفسير ميكرد آنگاه رو بسمت چپ كه پارسى زبانان نشسته بودند كرده و بپارسى در بيان آن آيه مى‌پرداخت و چنان در ادب هر دو زبان تسلط داشت كه هر يك را با كمال فصاحت ادا و بيان ميكرد.» (كتاب بيان جاحظ ج ١ ص ١٩٦، نقل از مقاله مارگو ليوث ترجمه مرحوم رشيد ياسمى در امثال و حكم علامه دهخدا ج ٣ ص ١٦٧٤- ١٦٧٥).

[٢] - بشارى مقدسى، احسن التقاسيم ص ٣٣٩.

[٣] - رش: تاريخ سيستان ص ٣٤٢ و نيز ص ٣٢٥: مجلس مناظره در بست سيستان؛ نامه دانشوران ج ٢ ص ٧٢٤ ببعد: مجلس علم ابو جعفر بانويه.

[٤] - رش: سرگذشت ابن سينا (طبع نگارنده) ص ٦٤ س ١١- ١٣.