قراضه طبيعيات - ابن سينا - الصفحة ٣٧ - ٤- كتابهاى علمى و فنى بزبان فارسى
كتاب بارع مدخل احكام نجوم و طوالع از ابو نصر حسن بن على منجم قمى كه در حدود ٣٤٦ يزدگردى مطابق با ٣٦٧ هجرى يا كمى بعد از آن تأليف شده، مصنف اول اين كتاب را ظاهرا بعربى نوشته و بعد خود آن را بفارسى درآورده است [١].
كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب كه در روزگار امير ابو الحارث محمد بن احمد از اميران آل فريغون در گوزگانان در ٣٧٢
ص ١١٨٩. ترجمه تفسير طبرى اولين تفسيرى نيست كه بزبان فارسى فراهم آمده باشد پيش از آن ظاهرا محمد بن عبد الوهاب جبائى معتزلى (٢٣٥- ٣٠٣ هجرى) تفسيرى از قران بفارسى تأليف كرده بود، رش: آدم متز، الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع الهجرى (ترجمه عربى) ج ١ ص ٣٣٢. قاهره ١٩٤٠ م.
چون در تأليف يا ترجمه اين تفسيرها كه ظاهرا عده آنها بسيار بوده اغلب سعى صاحبان آنها اين بود كه با حفظ معانى كلمات قرآن با كمال امانت و دقت و رعايت جانب ديندارى معادلهائى در زبان فارسى براى آنها بجويند ترتيب گردآوردن آنها تأثير مهم و قابل ملاحظهاى در بسط و توسعه زبان فارسى داشته و مىتواند داشته باشد ولى حيف كه اين آثار پر ارج زبان فارسى چنانكه بايد مورد توجه واقع نشده و تا كنون بچاپ نرسيده است.
[١] - يك نسخه از اين كتاب در كتابخانه ملى برلين بنشان «١٠١MQ محفوظست كه ناقص و داراى سقط بسيار است. از متن عربى آن هم كه كاملتر است در همان كتابخانه نسخهاى موجود است، رش: روزنامه كاوه دوره جديد سال اول شماره ٧ ص ٦- ٧ و حاشيه ١ ص ٧؛ فهرست نسخ خطى كتابخانه برلن تأليف اهلوارد شماره ٥٦٦١؛ مجله ايرانشهر سال اول ص ٣٤٦؛ مجله شرق دوره اول شماره دوم ص ٩٤؛ ترجمه تاريخ قم ص ٨ و ١٤٥؛ آقاى سيد جلال الدين طهرانى، گاهنامه سال ١٣١١ شمسى ص ١٥٥؛ حاج خليفه در كشف الظنون ستون ١٦٤٢ روايت عربى آن را كه در ٣٥٧ هجرى تأليف شده، مشتمل بر پنج مقاله و ٦٤ فصل ذكر كرده است.