قراضه طبيعيات - ابن سينا - الصفحة ٢٣ - ٤- كتابهاى علمى و فنى بزبان فارسى
بزرگى در انتشار علم و فرهنگ و ترقى و توسعه زبان فارسى دارند.
دهقانان و خاندانهاى شريف و بزرگزادگان و اميران محلى ايرانى نيز در رواج و پيشرفت زبان فارسى سهيم و دخيل بودهاند. خاندان كامكاريان [١] و سيمجوريان [٢] و كنارنگيان [٣] و آل محتاج [٤] و فريغونيان [٥] و ميكاليان [٦] و خوارزمشاهيان قديم [٧] همه از نگاهبانان سنن و رسوم و آثار ايران بشمار ميروند.
بوزارت ابو الفوارس عبد الملك بن نوح (٣٤٣- ٣٥٠ هجرى) و پس از وى بوزارت ابو صالح منصور بن نوح رسيد و هموست كه تاريخ الامم و الملوك محمد بن جرير طبرى را در ٣٥٢ هجرى با تصرفاتى از عربى بفارسى درآورد؛ و ابو عبد اللّه احمد بن محمد بن محمد بن احمد بن نصر جيهانى وزير امير ابو صالح منصور بن نوح (٣٥٠- ٣٦٦ هجرى) و ابو القاسم نوح بن منصور (٣٦٦- ٣٨٧ هجرى) صاحب تأليفات جغرافيائى و تاريخى و ادبى؛ و ابو الحسين عبد اللّه بن احمد عتبى (مقتول در ٣٧٢ هجرى) وزير ابو القاسم نوح بن منصور سامانى (٣٦٦ متوفى در سيزدهم رجب ٣٨٧ هجرى).
[١] - رش: گرديزى، زين الاخبار ص ٢٧- ٢٩.
[٢] - فرزندان ابو عمران سيمجور دواتى (دويتدار) حاكم سيستان كه تفصيل احوال و اخبار آنان ضمن حوادث قرن چهارم خراسان خاصه نيشابور در زين الاخبار گرديزى و تاريخ يمينى عتبى و تاريخ ابو الفضل بيهقى و تاريخ سيستان و غيره ثبت است.
[٣] - رش: مقدمه قديم شاهنامه در بيست مقاله قزوينى ص ٥٧- ٦٤.
[٤] - خاندان آل محتاج از اميران ما وراء النهر بودند كه چغانيان را در اقطاع داشتند و از آن جمله است: ابو بكر محمد بن مظفر بن محتاج چغانى سپهسالار لشكر سامانيان و حاكم خراسان (٣٢٩ هجرى) و پسر او ابو على احمد سپهسالار لشكر و حاكم خراسان در ٣٢٧ هجرى (متوفى بسال ٣٤٤ هجرى) و برادرزاده ابو على، طاهر بن فضل بن محمد بن مظفر والى چغانيان (متوفى بسال ٣٨١) كه اميرى شاعر و دانشمند و ادبپرور بود و منجيك ترمدى از مداحان اوست (رش: زين الاخبار گرديزى ص ٥٣؛ علامه قزوينى، حواشى چهار مقاله نظامى ص ١٦٥؛ علامه قزوينى، حواشى لباب الالباب عوفى ج ١ ص ٢٩٥) و فخر الدوله ابو المظفر احمد بن محمد ممدوح دقيقى و منجيك و فرخى (رش: علامه قزوينى حواشى چهار مقاله نظامى ص ١٦٥- ١٦٦؛ ديوان فرخى ص ٢٢١ و ٣٣١؛ انتقادات استاد فروزانفر، در مجله ارمان سال اول ص ١٤٥).
[٥] - فريغونيان يا آل فريغون حكمرانان جوزجان (گوزگانان ولايت ميان مروالرود و بلخ) در قرن سوم (لااقل در حدود ٢٨٧ هجرى بقول نرشخى) و قرن چهارم هجرى كه در ٤٠١ هجرى سلطان محمود پس از مرگ امير ابو نصر احمد بن محمد بن احمد بن فريغون حكومت آن خاندان را برانداخت (رش: نرشخى، تاريخ بخارا، چاپ آقاى مدرس رضوى ص ١٠٢- ١٠٣؛ گرديزى، زين الاخبار ص ٤٨ و ٥٦ و ٧٤؛ عتبى، تاريخ يمينى ص ٦٩ و ٧٨ و ٨٨ و ١١٦ و ٢١٨ و ٢٢٥ و ٢٢٧ و ٢٢٨ و ٢٩٥؛ جرفاذقانى، ترجمه يمينى ص ١١٤ و ١٣١ و ١٨٩ و ١٩٩ و ٢٣٢ و ٣٠٥- ٣٠٦ و ٣٩٧؛ ابو الفضل بيهقى، تاريخ (چاپ آقايان دكتر فياض و دكتر غنى) ص ١١٢ و و ٢٠٠؛ تاريخ سيستان (طبع بهار) ص ٢٥١؛ ابن الاثير، الكامل ج ٩ ص ٦٩ و ١٠٣ و ١٥٩؛ عوفى، لباب الالباب ج ١ ص ٢٥ و تعليقات علامه قزوينى ص ٢٩٤؛ محمد ناظم، حيات و اوقات سلطان محمود غزنوى (ترجمه عبد الغفور امينى كابل ١٣١٨) ص ١٨٥- ١٨٧ ادوار زاخو، سلسلههاى اسلامى (برلين ١٩٢٣ م بالمانى) ص ٥؛Zambaur ,Manuel de Genealogie ,P .٥٠٢ .
؛ بارتلد، تركستان (متن انگليسى)، ص ٧٩ و ٢٢٤ و ٢٣٣ و ٢٥٤ و ٣٣٨؛ استاد مينورسكى، ترجمه انگليسى حدود العالم (با توضيحات و حواشى، لندن ١٩٣٧ م) ص ٤- ٦ و ص ١٧٣- ١٧٨. ابو الحارث محمد بن احمد بن فريغون والى گوزگانان (متوفى بين سالهاى ٣٨٩ و ٣٩٨ هجرى) اميريست كه كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب بروزگار او در سال ٣٧٢ هجرى ساخته شده است (رش:
مقدمه كتاب مذكور طبع آقاى سيد جلال الدين طهرانى در گاهنامه سال ١٣١٤ ص ٤
[٦] - از جد اعلاى ميكاليان ديواشلى دهقان بزرگ يا ملك سغد از اواخر قرن اول هجرى خبرهائى داريم و تاريخ آن خاندان از آن زمان ببعد جسته جسته معلوم است بعضى از آنان در بغداد و بعضى ديگر در خراسان خاصه در نيشابور ميزيستهاند و احوال و اخبار آنان در كتب تاريخ و ادب مانند تاريخ يمينى و ترجمه آن از جرفاذقانى و تاريخ بيهقي و تاريخ بيهق و يتيمة الدهر و انساب سمعانى و معجم الادباء و غيره ضبط است.
[٧] - رش: علامه قزوينى، حواشى چهار مقاله نظامى عروضى ص ٢٤١- ٢٤٤؛ كتاب ابو ريحان بيرونى تاليف نگارنده، مقدمه.