ترجمه تفسیر المیزان

(28) سوره قصص مكى است و هشتاد و هشت آيه دارد(88)

سوره القصص(28) آيات 1 تا 14

ترجمه آيات

بيان آيات غرض و مفاد سوره قصص وعده جميل به مؤمنين با ذكر داستان موسى

وصف كارهاى فرعون و محيطى كه موسى

معناى آيه و نريد أن نمن على الذين استضعفوا في الأرض

الهام به مادر موسى

معناى خاطئ و مخطئ و مقصود از اينكه فرعون و فرعونيان را در گرفتن موسى از نيل خاطئين لقب داد

معناى اينكه فرمود و أصبح فؤاد أم موسى فارغا

توضيح آياتى كه تعقيب و مراقبت خواهر موسى

بحث روايتى چند روايت در ذيل آيه و نريد أن نمن على الذين استضعفوا و جرى و تطبيق آن بر ائمه اهل بيت

روايتى متضمن داستان تولد موسى

سوره القصص(28) آيات 15 تا 21

ترجمه آيات

بيان آيات فصل دوم از داستان موسى

مراد از اينكه موسى

مفاد آيه قال رب بما أنعمت علي فلن أكون ظهيرا للمجرمين و وجوهى كه در معناى آن گفته شده است

بحث روايتى(چند روايت در باره آمدن موسى

سوره القصص(28) آيات 22 تا 28

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به فصل سوم داستان موسى بيرون شدن از مصر به سوى مدين و ملاقات با شعيب

بحث روايتى رواياتى در ذيل آيات راجع به داستان ورود موسى

سوره القصص(28) آيات 29 تا 42

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به فصل ديگرى از داستان موسى

توضيحى در مورد تكليم خداى تعالى با موسى

وجوه مختلف در معناى جمله و اضمم إليك جناحك من الرهب در خطاب خداوند به موسى

سبب اينكه موسى

سخن فرعونيان در تكذيب موسى

مقصود فرعون از اينكه به هامان گفت برايم برجى بساز لعلي أطلع إلى إله موسى

مراد از اينكه فرمود فرعونيان را پيشوايانى كه به سوى آتش مىخوانند قرار داديم

بحث روايتى(رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته مربوط به موسى

گفتارى پيرامون داستانهاى موسى و هارون در چند فصل

سوره القصص(28) آيات 43 تا 56

ترجمه آيات

بيان آيات اشاره به سياق نزول اين آيات شريفه

جواب به مشركين كه هم قرآن و هم تورات را رد و انكار كردند و گفتند سحران تظاهرا و إنا بكل كافرون

مدح و ستايش طايفهاى از اهل كتاب كه به قرآن ايمان آورند و و مژده به ايشان كه دو بار پاداش داده مىشوند

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات گذشته)

سوره القصص(28) آيات 57 تا 75

ترجمه آيات

بيان آيات

دستاويز ديگر مشركين مكه براى ايمان نياوردنشان كه گفتند اگر ايمان بياوريم از سر زمينمان رانده مىشويم و جواب به اين عذر و بهانه

جواب ديگرى به آن بهانه تنعم و بهرهمندى مادى در حال كفر و بى ايمانى، در معرض هلاكت و فنا است

بيان ترجيح پيروى هدايت بر ترك آن و تمتع از حيات دنيا، با مقايسه حال پيروان هدايت با حال بهرهمندى و تنعمان پيرو هواى نفس

توضيح سخن پيشوايان شرك در روز قيامت كه در مقام بيزارى جستن از پيروان خود(مشركين) مىگويند أغويناهم كما غوينا تبرأنا إليك ما كانوا إيانا يعبدون

جوابى ديگر به عذرى كه مشركين آوردند با بيان اينكه خداوند داراى اختيار تكوينى(يخلق ما يشاء) و تشريعى(و يختار) است

سخنى در باره مختار بودن انسان و بيان اينكه مقصود از اينكه فرمود ما كان لهم الخيرة اين است كه انسان در مقابل اراده تكوينى و تشريعى خداوند حريت و اختيارى ندارد

سه وجه براى اينكه فقط خدا مستحق پرستش است له الحمد في الأولى و الآخرة و له الحكم و إليه ترجعون

اثبات توحيد ربوبى خداى تعالى با بيان عجز آلهه مشركين از آوردن نور يا آوردن شب

در قيامت كه روز كشف حقائق است بطلان پندار مشركان آشكار مىگردد(فعلموا أن الحق لله )

بحث روايتى(چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته)

سوره القصص(28) آيات 76 تا 84

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به قارون كه بهرهمندى از مال و ثروت او را از خدا غافل ساخته به هلاكتش انجاميد

گفتگوى مؤمنين با قارون و اندرز دادن به او به اينكه سرمستى نكند و با انفاق اموال براى آخرت توشه بياندوزد

پاسخ مستكبرانه قارون اموال من حاصل كاردانى و مهارت خودم مىباشد و كسى در آن سهيم نبوده حق مداخله ندارد

جواب به قارون با ياد آورى اينكه خداوند پيش از او كسانى توانگرتر از او را هلاك ساخته است بدون اينكه علم و نيرويشان مانع از هلاكتشان شوند

وجوهى كه در معناى جواب قارون(إنما أوتيته على علم عندي) گفته شده است

دنيا طلبان غافل از عقبى ثروتى همانند ثروت قارون را آرزو مىكنند و مؤمنان خدا شناس مىگويند ثواب الله خير

بعد از هلاكت قارون، بر آرزومندان ثروت او معلوم گشت كه وسعت و تنگى رزق تابع مشيت خدا است

اشاره به اينكه ملاك در ثواب و عقاب، آثار حاصل از اعمال است

بحث روايتى(رواياتى در باره داستان قارون و آيات مربوط به آن)

چند روايت در باره تواضع و بيان اينكه بسا مىشود كه بند كفش كسى موجب عجب و استعلاى او مىشود

سوره القصص(28) آيات 85 تا 88

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى آيه إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد و وجوه مختلفى كه در باره مراد از معاد در آن گفته شده است

شرح و توضيح اينكه توحيد خداوند را به كل شيء هالك إلا وجهه تعليل فرمود

جواب به يك شبهه و اشاره به اينكه مقصود از هلاكت هر چيز نابود شدن در اين نشاه و انتقال به نشاه ديگر است

وجوه مختلف و متعددى كه در باره مراد از هلاكت كل شىء و استثناى وجه خدا گفته شده است

بحث روايتى(رواياتى در باره معنى و مفاد جمله كل شيء هالك إلا وجهه )

(29) سوره عنكبوت مكى است و شصت و شش آيه دارد(66)

سوره العنكبوت(29) آيات 1 تا 13

ترجمه آيات

بيان آيات حاصل و خلاصهاى از غرض و مفاد سوره عنكبوت و اشاره به مكى بودن آن

بيان سنت الهى مبين بر امتحان و آزمايش امتها

دو وجه در مورد مراد از اينكه امتحان مردم را تعليل فرمود به اينكه تا خدا بداند چه كسانى در ادعاى ايمان صادقند و كيان كاذب

معناى آيه أم حسب الذين يعملون السيئات أن يسبقونا

مفاد آيه من كان يرجوا لقاء الله و مراد از لقاء الله

امر به نيكى به والدين و نهى از پيروى ايشان در شرك ورزيدن به خدا

وصف مؤمنان زبانى كه ايمانشان مقيد و محدود به عافيت و سلامت و دورى از دردسر و زحمت است

بيان اينكه آيات گذشته راجع به مؤمنان زبانى ناظر بر منافقان است كه بعد از امتحان الهى از مؤمنان حقيقى باز شناخته مىشوند

مشركان گناه و خطاى ديگران را بر دوش نمىكشند بلكه به جهت ضلالت و اضلالشان دو عذاب خواهند ديد

بحث روايتى رواياتى در معنى و شان نزول آيه أ حسب الناس أن يتركوا و آيه و من الناس من يقول آمنا كه ناظر بر عدم كفايت ايمان لفظى و جريان حتمى امتحان و آزمايش مىباشند

چند روايت در مورد اينكه گمراهان گمراه كننده دو عقوبت خواهند داشت چنانچه فتح باب خير نيز پاداشى علاوه بر پاداش عمل به خبر دارد

سوره العنكبوت(29) آيات 14 تا 40

ترجمه آيات

بيان آيات بيان اين آيات شريفه كه به هفت داستان از انبياء گذشته و آزمايش شدن امم ايشان اشاره دارد

توضيح سخن ابراهيم

احتجاج بر مساله معاد با اشاره به آغاز خلقت خلق

نفى تعجيز خدا، غلبه بر او و امتناع و خروج از حكم او توسط خلق

بت پرستى دليل و مستندى نداشته، منشا آن تقليد و علاقههاى قومى است

معنى و مورد استعمال كلمه اجر و مقصود از اينكه در باره ابراهيم

مراد از اتيان رجال، قطع سبيل، و اتيان منكر در نادى كه قوم لوط مرتكب مىشدهاند

مقصود ابراهيم

اشاره به امتحان و ابتلاء قوم مدين، عاد و ثمود و و گرفتار شدنشان به عذاب الهى

بحث روايتى(رواياتى در ذيل بعضى آيات گذشته)

سوره العنكبوت(29) آيات 41 تا 55

ترجمه آيات

بيان آيات

تمثيل اتخاذ ارباب و آلهه و روى آوردن به غير خدا به اتخاذ سستترين خانهها، خانه عنكبوت

معنى و مفاد آيه شريفه إن الله يعلم ما يدعون من دونه من شيء

خلقت، تدبير و ولايت ملازم يكديگرند و هر سه مختص به خداى تعالى است 196

شرحى در مورد اينكه نماز انسان را - به نحو اقتضاء نه عليت تامه - از فحشاء و منكر باز مىدارد و جواب به اين اشكال كه چرا بسيارى از نماز گزاران مرتكب كبائر و منكرات مىشوند؟

معناى ذكر و مقصود از اينكه در باره نماز فرمود و لذكر الله أكبر و وجوه مختلفى كه در معناى اين جمله گفته شده است

مقصود از مجادله نيكو با اهل كتاب كه بدان امر فرموده است

احتجاج بر اثبات اينكه قرآن نازل از ناحيه خداى سبحان است

بحث روايتى رواياتى در ذيل آيه إن الصلاة تنهى عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله أكبر

چند روايت حاكى از اينكه مراد از الذين أوتوا العلم ائمه

سوره العنكبوت(29) آيات 56 تا 60

ترجمه آيات

بيان آيات امر و تحريض به مهاجرت(از سرزمينى كه در آن نمىتوان خدا را عبادت كرد) و صبر كردن بر مشكلات هجرت و نگران نبودن از بابت رزق و معيشت

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات أ لم تكن أرض الله واسعة و كل نفس ذائقة الموت و كأين من دابة لا تحمل رزقها

سوره العنكبوت(29) آيات 61 تا 69

ترجمه آيات

بيان آيات

ضد و نقيضها در اعتقادات مشركين در باره خالق و مدبر عالم

توضيح اينكه زندگى دنيا لهو و لعب و زندگى آخرت حيات واقعى است

معناى آيه و الذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا و إن الله لمع المحسنين

بحث روايتى(چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته)

(30) سوره روم مكى است و شصت آيه دارد(60)

سوره الروم(30) آيات 1 تا 19

ترجمه آيات

بيان آيات اشاره به مضامين و غرض سوره مباركه روم

وجوهى كه در معناى آيه يومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله و ارتباط آن با قبل(غلبت الروم ) گفته شده است

اشارهاى در مورد وجه اينكه خداوند خلف وعده نمىكند(لا يخلف الله وعده)

چند وجه در بيان مفاد آيه يعلمون ظاهرا من الحياة الدنيا

توضيح مراد از اينكه فرمود خداوند جهان را جز به حق و أجل مسمى نيافريد

دو وجه در معناى آيه ثم كان عاقبة الذين أساؤا السواى أن كذبوا بآيات الله

نكاتى كه از آيه فسبحان الله حين تمسون و حين تصبحون و له الحمد استفاده مىشود

بحث روايتى(نقد رواياتى كه در ذيل آيه غلبت الروم و شرط بندى با مشركين بر سر غلبه روم نقل شده)

سوره الروم(30) آيات 20 تا 26

ترجمه آيات

بيان آيات

اشاره به مراد از اينكه در مقام بر شمردن آيات خود فرموده است خدا شما را از خاك آفريد

بيان اينكه خلقت ازواج و جعل مودت و مهربانى بين زن و مرد از آيات خدا است

ياد آورى آيات الهى ديگر خوابيدن در شب، تلاش در روز، رعد و برق، فرو فرستادن باران و

نكاتى كه در ترتيب بيان آيات وجود دارد

سوره الروم(30) آيات 27 تا 39

ترجمه آيات

بيان آيات

بررسى وجوه و اقوال مختلفى كه در جواب به اين اشكال كه چرا فرموده است اعاده خلق از خلقت ابتدايى بر خدا آسانتر است؟ گفته شده

جواب به اشكال فوق با بيان مفاد جمله و لله المثل الأعلى و توضيح اينكه مراد اين است كه آسان ديگران براى خداوند آسانتر است

تمثيلى متضمن رد و ابطال پندار مشركين در باره اينكه خدا از مخلوقات خود شركايى دارد

شرح مفاد آيه فأقم وجهك للدين حنيفا فطرت الله التي فطر الناس عليها با بيان اينكه فطرت انسان هادى همه افراد در هر عصر و مصر به سوى سعادت است

اقوال مختلف مفسرين در باره مفردات و مفاد آيه فوق

نهى از تحزب و تفرق در دين كه از صفات مشركين و ناشى از پيروى آنان از اهواء خود است

بيان عدم منافات اينكه فرمود انسان با اصابه سيئه نوميد مىشود با آنكه فرمود إذا مس الناس ضر دعوا ربهم

وسعت و تنگى معيشت تابع مشيت خدا است(يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر)

مراد از ربا و زكات در آيه و ما آتيتم من ربا ليربوا

بحث روايتى روايتى در باره شان نزول آيه ضرب لكم مثلا من أنفسكم كه در مقام نفى اعتقاد به شريك داشتن خدا است

رواياتى در ذيل آيه فطرت الله التي فطر الناس عليها و بيان مراد از فطرت

چند روايت حاكى از اينكه كل مولود يولد على الفطرة

گفتارى در معناى فطرى بودن دين در چند فصل

1 - توضيح در مورد هدايت عامه موجودات و اينكه تمامى موجودات در مسير تكاملى خود مراحلى را طى مىكنند و در همه مراحل رو به سوى غايت تكوينى خود دارند

2 - زندگى اجتماعى و نياز به قانون ويژگى انسان است و بينش و ديدگاه انسان مبنا و تعيين كننده قوانين و سنن حاكم بر او است

3 - دين(مجموعه سنن و قوانين) بايد در جهت بر آوردن حوائج حقيقى انسان و مطابق با فطرت و تكوين تشريع شده باشد

4 - اسلام دين فطرت ، دين خدا و سبيل الله است

سوره الروم(30) آيات 40 تا 47

ترجمه آيات

بيان آيات

هيچ شانى از شؤون عالم از خلقت جدا نيست و لذا خالق عالم را شريكى نيست

اشاره به وجود رابطه مستقيم بين اعمال مردم و حوادث عالم و توضيح مفاد آيه ظهر الفساد في البر و البحر بما كسبت أيدي الناس

دو دسته شدن مردم در روز قيامت، كافران به سوى جهنم و نكو كرداران به سوى بهشت

پاداشى كه خدا به مؤمنان صالح العمل مىدهد فضل او است كه ناشى از محبت خدا به بندگان خود مىباشد

ياد آورى آيت باد و آثار آن

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيه ظهر الفساد و برخى ديگر از آيات گذشته)

سوره الروم(30) آيات 48 تا 53

ترجمه آيات

بيان آيات استدلال بر توحيد و معاد با ياد آورى انزال باران و ديگر افعال خداى تعالى

خدايى كه زمين موات را(با فرستادن باران) زنده مىكند مردگان را نيز زنده خواهد كرد

سوره الروم(30) آيات 54 تا 60

ترجمه آيات

بيان آيات

ياد آورى مراحل خلقت و حيات انسان و وصف حال مجرمين در قيامت كه به سبب عدم اعتقادشان به معاد، بعد از رستاخيز فاصله بين مرگ و بعث خود را ساعتى بيش نمىپندارند

(31) سوره لقمان مكى است و داراى سى و چهار آيه مى باشد(34)

سوره لقمان(31) آيات 1 تا 11

ترجمه آيات

بيان آيات مضامين سوره مباركه لقمان و غرض از نزول آن

نكوهش كسى كه براى اضلال مردم و منصرف ساختن آنان از حقائق و معارف قرآن، به ترويج لهو الحديث مىپرداخته است

بحث روايتى(رواياتى در بارهشان نزول آيه و من الناس من يشتري لهو الحديث و اينكه غنا لهو الحديث است)

سوره لقمان(31) آيات 12 تا 19

ترجمه آيات

بيان آيات

مقصود از شكر خدا كه عبارت بود از حكمتى كه خداوند به لقمان داد(و لقد آتينا لقمان الحكمة أن اشكر لله

اشاره به علت اينكه شرك به خدا شرك عظيم است

توضيحى در مورد اينكه فرمود اگر والدين خواستند براى من چيزى را كه بدان علم ندارى شريك بگيرى اطاعتشان مكن

معناى اينكه لقمان بعد از فرزند به صبر بر مصايب صبر را از«عزم الامور» خواند

توضيح سفارشات ديگر لقمان به فرزند و لا تصعر خدك للناس

بحث روايتى رواياتى در باره حقوق والدين و حد اطاعت از ايشان

رواياتى در باره نماز، صبر و پرهيز از گناهان كوچك و راجع به معناى جمله و لا تصعر خدك للناس

گفتارى در داستان لقمان و پارهاى از كلمات حكمت آميزش در دو فصل

1 - شخصيت و داستان لقمان و حكمت داده شدنش، در روايات

2 - پارهاى از مواعظ و حكم آن جناب

سوره لقمان(31) آيات 20 تا 34

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى اينكه فرمود سخر لكم ما في السماوات و ما في الأرض

نكوهش برخى از مردم كه از روى تقليد و بدون علم ، هدى و كتاب منير در باره خدا مجادله مىكنند

احتجاج بر وحدانيت خداى تعالى در الوهيت و ربوبيت، از طريق انحصار ملك حقيقى در او، و غنى و حميد على الاطلاق بودنش جل و علا

افاده كثرت و وسعت خلق و تدبير خداى تعالى

توضيح اينكه تعليل امكان معاد به اينكه خدا سميع و بصير است متضمن جواب به اين اشكال است كه اعمال و نيات بى شمار از افراد بى شمار چگونه ضبط شده مخلوط و مشتبه نمىشوند

استشهاد براى علم خدا به اعمال بندگان به تدبير جارى در نظام شب و روز

معناى حق بودن خداى تعالى و على و كبير بودن او عز اسمه

معناى جمله و لا يغرنكم بالله الغرور

بحث روايتى چند روايت در بيان مراد از نعمتهاى ظاهر و باطن در ذيل آيه و أسبغ عليكم نعمه ظاهرة و باطنة

وصف دنيا از زبان امير المؤمنين

چند روايت در مورد انحصار علم به چند چيز در خداى تعالى در ذيل آيه إن الله عنده علم الساعة و

(32) سوره سجده مكى است و سى آيه دارد(30)

سوره السجده(32) آيات 1 تا 14

ترجمه آيات

بيان آيات اجمال مطالبى كه سوره مباركه سجده متضمن است

مقصود از قومى كه پيش از پيامبر اسلام

استواء خداوند بر عرش كنايه از مقام تدبير موجودات بعد از خلقت آنها است

تحليل معناى شفاعت و اينكه جز خداوند ولى و شفيعى نيست

معناى ديگرى كه مفسرين براى جمله ما لكم من دونه من ولي و لا شفيع قائل شدهاند و براى آن توجيهاتى كردهاند

توضيح مفاد آيه يدبر الأمر من السماء إلى الأرض ثم يعرج إليه في يوم كان مقداره ألف سنة مما تعدون

اشاره به حقيقت حسن و بيان اينكه خلقت و حسن متلازمند(أحسن كل شيء خلقه) و زشتى و بدى ذاتى مخلوقات نيست

مراد از انسان در جمله و بدأ خلق الإنسان من طين

سخن كفار در مقام استبعاد معاد، و جواب به آن

بيان اينكه مرگ انسان نابودى او نيست با توضيحى راجع به تجرد نفس

بحث روايتى(رواياتى در باره توفى ملك الموت و )

گفتارى در پيدايش انسان اولى بررسى آنچه در قرآن در اين باره آمده است

نظريات و فرضيات مختلف در اين باره، از آن جمله فرضيه تطور انواع

بيان عدم دلالت آياتى كه احيانا براى تاييد فرضيه تطور انواع بدانها استشهاد شده است بر صحت اين فرضيه

سوره السجده(32) آيات 15 تا 30

ترجمه آيات

بيان آيات معرفى مؤمنين از نظر اوصاف و اعمال

بشارت به مؤمنين به پاداشى ما فوق علم و تصور همگان(فلا تعلم نفس ما أخفي لهم من قرة أعين)

وجوه مختلف در باره مراد از بلقائه در آيه و لقد آتينا موسى الكتاب فلا تكن في مرية من لقائه

مقصود از فتح در آيه و يقولون متى هذا الفتح

بحث روايتى رواياتى در ذيل آيه تتجافى جنوبهم عن المضاجع و فلا تعلم نفس ما أخفي لهم من قرة أعين

چند روايت در ذيل آيه أ فمن كان مؤمنا كمن كان فاسقا و لنذيقنهم من العذاب الأدنى

(33) سوره احزاب مدنى است، و هفتاد و سه آيه دارد(73)

سوره الأحزاب(33) آيات 1 تا 8

ترجمه آيات

بيان آيات

اشاره به زمينه نزول آيه يا أيها النبي اتق الله و لا تطع الكافرين و المنافقين

معناى جمله ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه و ارتباط آن با قبل و بعد

الغاء رسم و سنت ظهار و دعاء و تبنى - فرزند خواندگى

توضيح مفاد و مراد از اينكه فرمود النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم و أزواجه أمهاتهم

الغاء سنت توارث غير ارحام از يكديگر - مراد از ميثاقى كه خداوند از پيامبران گرفت

وجوهى كه در باره مراد از اينكه فرمود تا از راستى راستگويان بپرسد گفتهاند

بيان اينكه مراد از راستى در جمله ليسئل الصادقين عن صدقهم انطباق پيمان الهى در عالم ذر با كردار و عمل در اين عالم است

بحث روايتى رواياتى در بارهشان نزول آيه يا أيها النبي اتق الله و آيه ما جعل أدعياءكم أبناءكم

چند روايت حاكى از اينكه پيامبر

سوره الأحزاب(33) آيات 9 تا 27

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به داستان جنگ احزاب(خندق)

حكايت ترس و بهانه تراشى منافقان و بيمار دلان بعد از مشاهده لشكر انبوه دشمن و سخن پراكنىهايشان در جهت تضعيف روحيه مؤمنين

مقصود از اينكه فرمود لقد كان لكم في رسول الله أسوة حسنة

وصف حال مؤمنين بعد از ديدن لشكريان احزاب افزون گشتن ايمان، وفا و استوارى بر عهد و

اشاره به اينكه بسا مىشود گناه مقدمه سعادت و آمرزش مىشود

بحث روايتى داستان اجتماع قبائل مختلف عرب براى جنگ با پيامبر

آغاز درگيرى و به ميدان آمدن عمر و بن عبد ود و مقابله امير المؤمنين

نيرنگى كه يكى از مؤمنان بعد از اجازه گرفتن از پيامبر

خاتمه جنگ احزاب و روانه شدن سپاه اسلام به سوى بنى قريظه و محاصره آنان و

سوره الأحزاب(33) آيات 28 تا 35

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به همسران رسول الله

مخير بودن همسران پيامبر

تنها ملاك سعادت و كرامت تقوى است و هيچ حسب و نسب ديگرى از آن جمله همسرى پيامبر

همسران پيامبر

أهل البيت و مخاطب آيه يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت و يطهركم تطهيرا چه كسانى هستند؟

اثبات اينكه مراد از أهل البيت و مخاطب آيه تطهير، خمسه طيبه(پيغمبر، على، فاطمه، حسن و حسين

توضيح اينكه مفاد آيه تطهير معصوم بودن اهل بيت

اشاره به فرق بين اسلام و ايمان و اشاره به اينكه در شريعت اسلام از نظر حرمت و كرامت بين زن و مرد فرق نيست

بحث روايتى

رواياتى در ذيل آيات مربوط به همسران پيامبر

روايات متعدد در باره نزول آيه تطهير در باره پنج تن

رواياتى در باره اينكه رسول الله

چند روايت متضمن اينكه مقصود از اهل بيت رسول الله

سوره الأحزاب(33) آيات 36 تا 40

ترجمه آيات

بيان آيات توضيح معناى آيه و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة إذا قضى الله و رسوله أمرا و بيان مراد از قضاى خدا و رسول

توضيح آيه و إذ تقول للذي أنعم الله عليه و أنعمت عليه كه راجع به ازدواج پيامبر

بيان اينكه جمله و تخشى الناس و الله أحق أن تخشاه متضمن تاييد و انتصار آن جناب است

اشاره به فرقى بين خوف و خشيت و اينكه خوف به انبياء

بحث روايتى(رواياتى پيرامون آيات مربوط به ازدواج پيامبر

سوره الأحزاب(33) آيات 41 تا 48

ترجمه آيات

بيان آيات

معنى و مراد از ذكر و تسبيحى كه مؤمنان بدان امر شدهاند و وجه اينكه فرمود سبحوه بكرة و أصيلا

مقصود از درود فرستادن خدا بر بندگان كه بسيار ياد خدا مىكنند

اشاره به معناى شاهد و سراج منير بودن پيامبر گرامى

بحث روايتى رواياتى در باره فضيلت ذكر خدا در ذيل آيه يا أيها الذين آمنوا اذكروا الله ذكرا كثيرا

سوره الأحزاب(33) آيات 49 تا 62

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به نكاح و طلاق كه بعضى مخصوص پيامبر

دستور به مسلمانان كه از وراى حجاب با همسران پيامبر

معناى اينكه خدا آزار دهندگان پيامبر

وجه اينكه آزار مؤمنين را بهتان و اثم مبين خواند

تهديد منافقين و بيمار دلان و شايعه پراكنان به اخراج از شهر و مهدور ساختن خونشان، اگر از فساد دست نكشند

بحث روايتى چند روايت در باره احكام و آداب طلاق

رواياتى در ذيل آيات مربوط به ازدواج پيامبر

چند روايت در باره معناى صلوات خدا و ملائكه و مؤمنين بر پيامبر

دو روايت در ذيل آيه مربوط به حجاب زنان و در ذيل آيه متضمن تهديد منافقان و بيمار دلان و شايعه پراكنان

سوره الأحزاب(33) آيات 63 تا 73

ترجمه آيات

بيان آيات

وصف حال كافران در عذاب قيامت و عذر آوردنشان به اينكه ما بزرگان خود را پيروى كرديم و گمراه شديم

توضيحى در باره اينكه صلاح اعمال و غفران ذنوب را نتيجه و فرع بر قول سديد آورد

احتمالات مختلف در باره مراد از امانتى كه آسمانها و زمين و كوهها از پذيرفتن آن سرباز زدند و انسان آن را پذيرفت و منشا انقسام او به مؤمن، مشرك و منافق شد

بيان اينكه مراد از اين امانت ولايت الهى و كمال در اعتقاد و عمل حق است و مقصود از حمل انسان دارا بودن صلاحيت و استعداد مىباشد

پاسخ به اين پرسش كه چرا خداى حكيم و عليم چنين بار سنگينى را بر انسان ظلوم و جهول بار كرد

اقوال مختلف مفسرين در تفسير آيه إنا عرضنا الأمانة و مراد از امانت و عرض آن

بحث روايتى روايات و اقوالى در باره مقصود از اذيت بنى اسرائيل به موسى

دو روايت در باره امانتى كه خدا عرضه كرد و توضيحى در باره اينكه مقصود از آن امانت، ولايت امير المؤمنين

(34) سوره سبا مكى است و 54 آيه دارد

سوره سبإ(34) آيات 1 تا 9

ترجمه آيات

بيان آيات موضوعاتى كه در سوره مباركه سبا از آن بحث شده

استدلال بر بعث و جزا با استناد به عموميت ملك، و كمال علم خداى تعالى

استهزاى كفار پيامبر اكرم

سوره سبإ(34) آيات 10 تا 21

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به نعمتهايى كه خداوند به داوود و سليمان

داستان قوم سبا كه متنعم بودند و كفران نمودند و هلاك و نابود گشتند

پيروى از شيطان اختيارى بوده و معيارى براى تميز مؤمن به آخرت از شاك در آن است

بحث روايتى(روايتى در باره مواهب خداوند به داود و سليمان

سوره سبإ(34) آيات 22 تا 30

ترجمه آيات

بيان آيات ابطال الوهيت آلهه مشركين با استدلال به اينكه آنها دعاى كسى را اجابت مىكنند

توضيح معناى اينكه فرمود و لا تنفع الشفاعة عنده إلا لمن أذن له

تفسير آيه حتى إذا فزع عن قلوبهم كه تذلل و خشيت ملائكه در مقابل خداوند را حكايت مىكند و از آن، اختلاف مراتب ملائكه استفاده مىشود

اقوال ديگر در تفسير و بيان مراد اين آيه شريفه

احتجاج ديگرى عليه مشركين با پرسش از خود مشركين در باره روزى دهنده آنان

احتجاج ديگر خدايان خود را به من نشان بدهيد

معناى آيه و ما أرسلناك إلا كافة للناس و تقرير برهانى كه با بيان عموميت رسالت پيامبر

بحث روايتى(چند روايت در ذيل آيه حتى إذا فزع عن قلوبهم و آيه و ما أرسلناك إلا كافة للناس )

سوره سبإ(34) آيات 31 تا 54

ترجمه آيات

بيان آيات

گفتگو و مخاصمه ضعفاى كفار با بزرگانشان، در قيامت، كه گمراهى خود را متوجه بزرگان خود كرده بزرگانشان نيز خود را تبرئه مىكنند

دروغگويى و پنهانكارى كفار در قيامت روز كشف اسرار است، از باب ظهور ملكات رذيله و عادات بد نفسانى است

وجه اينكه مترفين گفتند ما عذاب نمىشويم و جواب به آنان با بيان اينكه كثرت مال و اولاد بدون ايمان و عمل صالح مانع از عذاب نيست

سؤال خداوند از ملائكه(أ هؤلاء إياكم كانوا يعبدون) و بيزارى جستن ملائكه از عبادت مشركين

مقصود از اينكه مشركين به جن ايمان داشته آنها را عبادت مىكردهاند

اصرار و پا فشارى مشركين در پيروى هوى و مقاومت بدون دليل در برابر حق و موعظه پيامبر

وصف حال مشركين در ساعت مرگ كه از سلطه خدا مفرى نداشته، ايمان دير هنگامشان سودى به حالشان نمىرساند

بحث روايتى رواياتى در باره انفاق و صدقه دادن

رواياتى در باره اينكه آيات و لو ترى إذ فزعوا ناظر بر فرو رفتن لشكر سفيانى در زمين(در زمان ظهور حضرت مهدى عج ) مىباشد

ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٤٠ - بحث روايتى رواياتى در ذيل آيات راجع به داستان ورود موسى

ازدواج كرد، يكى ديگر پرسيد. كدام يك از دو مدت را خدمت كرد؟ در پاسخ فرمود: مدت بيشتر را، يعنى مدت ده سال را، شخص ديگر پرسيد: آيا قبل از ده سال با او عروسى كرد، يا بعد از آن؟ فرمود: قبل از آن شخص ديگر پرسيد: مگر مى‌شود كسى با زنى ازدواج كند و شرط كند كه مدت دو ماه مثلا براى پدرش خدمت كند، و آن گاه قبل از تمام شدن دو ماه با دختر عروسى كند؟ فرمود: موسى مى‌دانست كه شرط را به اتمام مى‌رساند، شخص ديگر پرسيد: از كجا مى‌دانست؟ فرمود: مى‌دانست زنده مى‌ماند تا شرط شعيب را وفا كند[١].

مؤلف: مساله اينكه موسى ده سال خدمت را به اتمام رسانيد، در الدر المنثور به چند طريق از رسول خدا ٦ نيز روايت شده‌[٢].

و در تفسير عياشى مى‌گويد: حلبى گفته: شخصى از امام صادق (ع) پرسيد: آيا قبل از بعثت رسول خدا ٦ خانه كعبه زيارت مى‌شد؟

فرمود: آرى، و تصديق اين معنا در قرآن است، كه از شعيب (ع) حكايت مى‌كند كه به موسى (ع) در داستان ازدواجش شرط كرد هشت حج، او را خدمت كند، و فرموده:(عَلى‌ أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ) و نفرمود: على ان تاجرنى ثمانى سنين [٣].

[١] مجمع البيان، ج ٧، ص ٢٥٠.

[٢] الدر المنثور، ج ٥، ص ١٢٧.

[٣] تفسير عياشى، ج ١ ص ٦٠ ح ٩٩ ط الاسلاميه.