غارتها، و سلب امنيت، و كوتاه سخن هر بلايى كه نظام آراسته و صالح جارى در عالم را بر هم مى‌زند، چه اينكه مستند به اختيار بعضى از مردم باشد، و يا نباشد، چون همه آنها فسادى است كه در دريا و خشكى عالم پديد مى‌آيد، و خوشى و طيب عيش انسانها را از بين مى‌برد.

[اشاره به وجود رابطه مستقيم بين اعمال مردم و حوادث عالم و توضيح مفاد آيه:(ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ ...)]

(بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ)- يعنى اين فساد ظاهر در زمين، بر اثر اعمال مردم است، يعنى به خاطر شركى است كه مى‌ورزند، و گناهانى است كه مى‌كنند، و ما در تفسير آيه‌(وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ)[١]، و نيز در مباحث نبوت در جلد دوم اين كتاب، اثبات كرديم كه بين اعمال مردم و حوادث عالم رابطه مستقيم هست، كه هر يك متاثر از صلاح و فساد ديگرى است.

(لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا)- لام در اين جمله، لام غايت است، و آيه چنين معنا مى‌دهد: آنچه در زمين ظاهر شد، به خاطر اين بود كه خدا و بال پاره‌اى از آنچه مى‌كردند به ايشان بچشاند، بلكه براى اين بود كه خود اعمالشان را به ايشان بچشاند، كه به صورت و بال به سوى‌شان بر مى‌گشت.

و اما اينكه چرا فرمود: بعض اعمالشان را، براى اينكه خدا از بيشتر اعمال آنان صرف نظر كرد، هم چنان كه فرمود:(وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ)[٢].

اين آيه شريفه ناظر است به وبال دنيوى گناهان، و چشاندن و بال بعضى از آنها، نه همه آنها، و اما عذاب و وبال اخروى گناهان، آيه از آن ساكت است. پس اينكه بعضى‌ها[٣] گفته‌اند: مراد اين است كه وبال دنيوى را مى‌چشانيم، و اخروى آن را تا رسيدن قيامت تاخير مى‌اندازيم تفسيرى است بدون دليل.

و بعيد نيست كه تقدير كلام را ليذيقهم بعض جزاء ما عملوا- تا بچشاند به ايشان بعضى از كيفر آنچه كرده‌اند گرفته‌اند و حال آنكه تقدير آن به عكس اين است، يعنى تقديرش ليذيقهم جزاء بعض ما عملوا- تا بچشاند به ايشان جزاء بعضى از كارهاى ايشان را است براى اينكه: آنچه كه ما را ناگزير مى‌كند از اينكه چيزى تقدير بگيريم،- البته اگر ناگزير باشيم- اين است كه آنچه به صورت فساد به آنان بر مى‌گردد، جزاى اعمالشان است نه خود

[١] و اگر اهل شهرها ايمان آورند و بپرهيزند هر آينه باز مى‌كنيم براى آنان بركتهايى از آسمان و زمين. سوره اعراف، آيه ٩٦.

[٢] آنچه از مصائب به شما مى‌رسد به خاطر كارهايى است كه خودتان كرديد، و خدا از بسيارى از كارهايتان عفو مى‌كند. سوره شورى، آيه ٣٠.

[٣] تفسير شريف لاهيجى، ج ٣، ص ٥٦٢.