هيچ ناصرى اجازه يارى و هدايتشان را نداد، و به هيچ نجات دهنده‌اى اجازه نداد كه از ضلالت نجاتشان دهد، نه تو، و نه غير تو، پس تو از هدايت ايشان مايوس باش، و تنها به خودت و به مؤمنينى كه پيرويت كردند بپرداز، و روى دل خود و پيروانت را به سوى دين كن .

بنا بر اين مراد از اقامه وجه براى دين روى آوردن به سوى دين، و توجه بدان بدون غفلت از آن است، مانند كسى كه به سوى چيزى روى مى‌آورد، و همه حواس و توجهش را معطوف بدان مى‌كند، به طورى كه ديگر به هيچ طرف نه راست و نه چپ رو برنمى‌گرداند و ظاهرا لام در دين لام عهد است، و در نتيجه مراد از دين، اسلام خواهد بود.

كلمه حنيفا حال از فاعل اقم است، و ممكن هم هست حال از دين و يا حال از وجه باشد، اما اولى ظاهرتر و با سياق مناسب‌تر است، و كلمه مذكور از ماده حنف است، كه به معناى تمايل دو پا بسوى وسط مى‌باشد، و در آيه منظور اعتدال است.

(فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها) كلمه فطرت بر وزن فعلت به اصطلاح اهل ادب بناى نوع را مى‌رساند و در كلمه مورد بحث به معناى نوعى از خلقت است و(فِطْرَتَ اللَّهِ) به نصب خوانده مى‌شود، چون در مقام وادارى شنونده است، و چنين معنا مى‌دهد كه ملازم فطرت باش و بنا بر اين در جمله مزبور اشاره است به اينكه اين دينى كه گفتيم واجب است براى او اقامه وجه كنى، همان دينى است كه خلقت بدان دعوت، و فطرت الهى به سويش هدايت مى‌كند، آن فطرتى كه تبديل پذير نيست.

براى اينكه دين چيزى به غير از سنت حيات، و راه و روشى كه بر انسان واجب است آن را پيشه كند تا سعادتمند شود نيست. پس هيچ انسانى هيچ هدف و غايتى ندارد مگر سعادت، هم چنان كه تمامى انواع مخلوقات به سوى سعادت خود، و آن هدفى كه ايده‌آل آنهاست هدايت فطرى شده‌اند، و طورى خلق شده، و به جهازى مجهز گشته‌اند كه با آن غايت و هدف مناسب است، هم چنان كه از موسى (ع) حكايت كرده كه در پاسخ فرعون گفت:(رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى‌ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‌)[١] و نيز فرموده:(الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى‌)[٢].

[١] پروردگار ما كسى است كه نخست، خلقت هر چيزى را به آن چيز داد، و سپس هدايتش كرد.

سوره طه، آيه ٥٠.

[٢] آن خدايى كه خلق كرد، و تمام عيار و بى نقص آفريد، و آنچه تقدير نموده سپس هدايت فرمود. سوره اعلى، آيه ٢ و ٣.