&gt در تفسیر معنای کفر و ایمان بود که آیا ارتکاب کبیره موجب کفر است‌ یا نیست و قهرا پیدایش آنان با خوارج پیوند می‌خورد - مردمی بودند که تا اندازه‌ای می‌خواستند آزاد فکر کنند و یک حیات عقلی به وجود آورند . هر چند از مبادی و مبانی علمی بی‌بهره بودند اما مسائل اسلامی را تا حدی‌ آزادانه مورد بررسی و تدبر قرار می‌دادند ، احادیث را تا حدودی نقادی‌ می‌کردند ، تنها آراء و نظریاتی را که به عقیده خود تحقیق و اجتهاد کرده‌ بودند متبع می‌شناختند . این مردم از اول با مخالفتها و مقاومتهای اهل حدیث و ظاهر گرایان‌ روبرو بودند ، آنهائی که تنها ظواهر حدیث را حجت می‌دانستند و به روح و معنی قرآن و حدیث کاری نداشتند ، برای حکم صریح عقل ارزشی قائل نبودند . هر چه معتزله برای اندیشه قیمت قائل بودند آنان قیمت را تنها برای‌ ظواهر می‌پنداشتند . در طول یک قرن و نیمی که از حیات مکتب عقلی اعتزال گذشت با نوسانهای عجیبی دست به گریبان بودند تا عاقبت مذهب اشعری به وجود آمد و یکباره ارزش تفکر و اندیشه‌های عقلی محض و محاسبات فلسفی خالص را منکر شدند . مدعی بودند که بر مسلمانان فرض است که به آنچه در ظاهر تعبیرات نقلی رسیده است متعبد باشند و در عمق معانی تدبیر و تفکر نکنند ، هر گونه سئوال و جواب چون و چرائی بدعت است . امام احمد حنبل که از ائمه چهار گانه اهل سنت است سخت با طرز تفکر اعتزالی مخالفت می‌کرد آنچنانکه به زندان افتاد و در زیر ضربات شلاق واقع گشت و باز به مخالفت‌ خویش ادامه می‌داد . بالاخره اشعریان پیروز شدند و بساط تفکر عقلی را برچیدند و این پیروزی‌ ضربه بزرگی بر حیات عقلی عالم اسلام وارد آورد . اشاعره ، معتزله را اصحاب بدعت می‌شمردند . یکی از شعرای اشعری پس از پیروزی مذهبشان می‌گوید :

ذهبت دوله اصحاب البدع

و وهی حبلهم ثم انقطع

و تداعی بانصراف جمعهم

حزب ابلیس الذی کان جمع

هل لهم یا قوم فی بدعتهم

من فقیه او امام یتبع

( المعتزلة ، تألیف زهدی جاء الله ، ص ١٨٥ ) &gt