خوارج یعنی شورشیان . این واژه از " خروج " [١] به معنای سرکشی و طغیان گرفته شده است . پیدایش آنان در جریان حکمیت است . در جنگ‌ صفین در آخرین روزی که جنگ داشت به نفع

[١] کلمه " خروج " اگر به " علی " متعدی شود دو معنای نزدیک به‌ یکدیگر دارد : یکی در مقام پیکار و جنگ بر آمدن و دیگری تمرد و عصیان و شورش . خرج فلان علی فلان : برز لقتاله . و خرجت الرعیة علی الملک : تمردت - المنجد . کلمه " خوارج " که معادل فارسی آن " شورشیان " است از " خروج " به معنای دوم گرفته شده است . این جمعیت را از آن نظر خوارج گفتند که‌ از فرمان علی تمرد کردند و علیه او شوریدند و چون تمرد خود را بر یک‌ عقیده و مسلک مذهبی مبتنی کردند ، نحله‌ای شدند و این اسم به آنها اختصاص یافت و لذا به سایر کسانی که بعد از آنها قیام کردند و بر حاکم‌ وقت طغیان نمودند خارجی گفته نشد . اگر اینها مکتب و عقیده خاصی‌ نمی‌داشتند مثل سایر یاغیهای دوره‌های بعد بودند ولی اینها عقائدی داشتند و بعدها خود این عقائد موضوعیت پیدا کرد . اگر چه هیچوقت موفق نشدند حکومتی تشکیل دهند اما موفق شدند فقه و ادبی برای خود به وجود بیاورند . ( به ضحی الاسلام ، ج ٣ ، ص ٣٤٠ - ٣٤٧ ، طبع ششم مراجعه شود ) . &gt