بحثی نداریم ، همین قدر می‌گوئیم که مکاتب فلسفی اخلاقی و تربیتی لا تعد و لا تحصی است و هنوز این مسائل از نظر استدلالی از حدود بحث و اختلاف و تجاوز نکرده است ، و باز می‌دانیم که اهل عرفان به طور کلی می‌گویند :

پای استدلالیان چوبین بود

پای چوبین سخت بی‌تمکین بود

بحث ما فعلا در این جهت نیست ، بلکه در اینست که میزان برد این‌ وسائل چقدر است ؟ اهل عرفان و سیر و سلوک به جای پویش راه عقل و استدلال ، راه محبت و ارادت را پیشنهاد می‌کنند . می‌گویند کاملی را پیدا کن و رشته محبت و ارادت او را به گردن دل بیاویز که از راه عقل و استدلال ، هم بی‌خطرتر است و هم سریعتر . در مقام مقایسه ، این دو وسیله مانند وسائل دستی قدیم‌ و وسائل ماشینی می‌باشند . تأثیر نیروی محبت و ارادت در زایل کردن رذائل‌ اخلاقی از دل از قبیل تأثیر مواد شیمیائی بر روی فلزات است . مثلا یک‌ کلیشه ساز با تیزاب اطراف حروف را از بین می‌برد نه با ناخن و یا سر چاقو و یا چیزی از این قبیل . اما تأثیر نیروی عقل در اصلاح مفاسد اخلاقی‌ مانند کار کسی است که بخواهد ذرات آهن را از خاک با دست جدا کند ، چقدر رنج و زحمت دارد ؟ اگر یک آهن ربای قوی در دست داشته باشد ممکن‌ است با یک گردش همه آنها را جدا کند . نیروی ارادت و محبت مانند آهن‌ ربا صفات رذیله را جمع می‌کند و دور می‌ریزد . به عقیده اهل عرفان ، محبت‌ و ارادت پاکان و کملین