&gt بنابراین باید به روح فرقه‌های مختلف پی‌برد . گاهی فرقه‌ای مولود حسن‌ ظن و " ضع فعل اخیک علی احسنه " هستند مثل سنیها که مولود حسن ظن به‌ شخصیتها هستند ، و فرقه‌ای مولود یک نوع بینش مخصوص و اهمیت دادن به‌ اصول اسلامی نه به افراد و اشخاص ، و قهرا مردمی منتقد خواهند بود ، مثل‌ شیعه صدر اول ، فرقه‌ای مولود اهمیت دادن به باطن روح و تأویل باطن مثل‌ متصوفه و فرقه‌ای مولود تعصب و جمود هستند مثل خوارج . وقتی که روح فرقه‌ها و حوادث تاریخی اول آنها را شناختیم بهتر می‌توانیم‌ قضاوت کنیم که در قرون بعد چه عقائدی از فرقه‌ای به فرقه دیگر رسیده و در عین حفظ شعارها و چهار چوب نامها ، روح آنها را پذیرفته‌اند . از این‌ جهت عقائد و افکار نظیر لغتها هستند که بدون آنکه تعمدی در کار باشد لغتهای قومی در قوم دیگر سرایت می‌کند . مثل اینکه بعد از فتح ایران به‌ وسیله مسلمین کلمات عربی وارد لغت فارسی شد و برعکس کلمات فارسی هم‌ چند هزار در لغت عربی وارد شد . همچنین تأثیر ترکی در زبان عربی و فارسی‌ ، مثل ترکی زمان متوکل و ترکی سلاجقه و مغولی ، و همچنین است سایر زبانهای دنیا ، و همچنین است ذوقها و سلیقه‌ها . طرز تفکر خوارج و روح اندیشه آنان - جمود فکری و انفکاک تعقل از تدین‌ - در طول تاریخ اسلام به صورتهای گوناگونی در داخل جامعه اسلامی رخنه کرده‌ است . هر چند سایر فرق خود را مخالف با آنان می‌پندارند اما باز روح‌ خارجیگری را در طرز اندیشه آنان می‌یابیم و این نیست جز در اثر آنچه که‌ گفتیم : طبیعت آدمی دزد است و معاشرتها این دزدی را آسان کرده است . همواره عده‌ای خارجی مسلک بوده و هستند که شعارشان مبارزه با هر شیی‌ء جدید است . حتی وسائل زندگی را که گفتیم هیچ وسیله مادی و شکل ظاهری در اسلام رنگ تقدس ندارد ، رنگ تقدس می‌دهند و استفاده از هر وسیله نو را کفر و زندقه می‌پندارند . در بین مکتبهای اعتقادی و علمی اسلامی و همچنین فقهی نیز مکتبهائی را می‌بینیم که مولود روح تفکیک تعقل از تدین است و درست مکتبشان جلوه‌گاه‌ اندیشه خارجیگری است ، عقل را در راه کشف حقیقت و یا استخراج قانون‌ فرعی به طور کلی طرد شده است ، پیروی از آن را بدعت و بیدینی خوانده‌اند و حال اینکه قرآن در آیاتی بسیار ، بشر را به سوی عقل خوانده و بصیرت‌ انسانی را پشتوانه دعوت الهی قرار داده است . معتزله که در اوائل قرن دوم هجری به وجود آمده‌اند - و پیدایششان در اثر بحث و کاوش &gt