مشكات هدايت - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٣ - تكيه بر غير خدا و عمل بدون علم

مى‌كند و كارش به جايى نمى‌رسد. دو مطلب غير قابل انكار است و رعايت آن گاهى براى بعضى مشكل مى‌شود:

١- هر چه هست از ناحيه خداست‌

«وَ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ» [١]

هر چه در آسمان و زمين است از آن خدا و همه نعمتها از جانب او است وهمه فقيرند و دلايل توحيد هم همين معنا را به ما مى‌گويد (توحيد درذات، صفات، افعال، رازقيّت و ...).

٢- اين عالم، عالم اسباب است به اين معنا كه مريض بايد پيش طبيب برود، زارع بايد كشت كند، صنعتگر بايد صنعت كند و ... و اين كه كسى در خانه بنشيند و فقط دعا كند كافى نيست، چرا كه‌

أبَى اللَّهُ أنْ يَجْرِىَ الأمورَ إلَّابِأسْبَابِهَا

كه اين هم قانونى است كه خدا وضع كرده است.

جمع بين اين دو مطلب چگونه است، چرا كه اگر دنبال اسباب نرود خطا كرده و اگر خدا را مسبّب الاسباب نداند، مشرك است؟ اگر دنبال اسباب برود و مسبّب الاسباب را خدا بداند، بين اين دو مطلب جمع كرده است، مانند كسى كه دارو مى‌خورد و تأثير دارو را به دست خدا مى‌داند و تكيه گاه اصليش خداست.

حال اگر كسى تمام اميدش به اسباب مادّى باشد، راه را گم كرده است مثل اين كه در برنامه‌هاى امروزى، عدّه‌اى معتقدند كه اگر ما با

[١] سوره نحل، آيه ٥٣.