و فرزندان و ياران قهرمانش بود.
٣. نيروهاى اسلام تا وقتى كه تحت فرمان امير مؤمنان عليه السلام بودند، به پيروزيهاى چشمگيرى دست يافتند؛ ولى به محض شروع خودسريها و سرپيچى‌ تاريخ اسلام در دوران امام على(ع) ١٤٩ تحريكات منافقين ص : ١٤٧ از دستورهاى فرماندهى نتايج وخيمى متوجّه اسلام و مسلمانان شد.
٤. جنگ صفين، اين درس را آموخت كه اگر پيروان حقّ بر موضع خود پافشارى كنند حقّ، غالب و حاكم خواهد شد؛ ولى اگر به خاطر خسارات جزئىِ مالى و حتّى جانى دست از موضع خويش بردارند و سازش پيشه گيرند، بديهى است باطل بر آنان چيره و حاكم خواهد گشت.
نتايج جنگ‌ جنگ فرسايشى «صِفّين» علاوه بر خسارات جانى و مالى براى هر يك از دو سپاه، نتايجى از سود و زيان در برداشت از جمله آنها:
١. بروز اختلاف شديد ميان سپاهيان عراق پس از بازگشت، بگونه‌اى كه برخى شديداً از متاركه جنگ تأسف خوردند و نسبت به عامل اصلى آن كينه پيدا كردند. اين عداوت و كينه به حدّى بود كه برادر از برادر پسر از پدر اظهار تنفّر مى‌كرد و حتى گاهى به زد و خورد منجر مى‌گشت. «١» ٢. هر چند معاويه تلفات سنگينى متحمّل شد ولى سرانجام موفّق شد به وسيله حيله عمروعاص موقعيّت سياسى خود را تثبيت نمايد. ولى تا آن هنگام به عنوان يك كارگزار معزول و باغى بر حكومت اميرمؤمنان عليه السلام، شناخته مى‌شد؛ ولى پس از جنگ بر پايه قراردادى كه تنظيم شد هم رديف امام عليه السلام قرار گرفت و رسماً به عنوان رهبر شام شناخته شد.
٣. هر چند در اين نبرد، تعداد كمى از سپاهيان، هشيار و بيدار شدند و راه حقّ را برگزيدند؛ ولى گروه زيادى از سپاهيان نادان و ظاهربين عراق به تحريك افراد منافق و قدرت طلب، سرنوشت خود و اسلام را بدست فردى نيرنگ باز و خيانتكار به نام‌