فصل اوّل: على (ع) و پايگاه رفيع علمى آن حضرت‌ على (ع) نمونه اعلى در تمام علوم‌ اگر نسبت به تمام موضوعات نهج‌البلاغه- كه تنها بخشى از سخنان امام على (ع) را تشكيل مى‌دهد و بدست سيد رضى (رحمة اللَّه عليه) گردآورى شده است. «١»- با ديده تأمل بنگريم به بزرگى و گستره علم بى‌پايان آن حضرت پى‌خواهيم برد. او در تمام عرصه‌ها به بهترين وجه ممكن سخن گفته است و معلّمى بى‌نظير و استادى بى‌همتا براى جامعه بشريت بوده است، زيرااو على كسى است كه پرورش يافته دامان پرخير نبوّت است و پايگاه علمى و مرتبه دانشش آنچنان بلند است كه به ذروه «... سلونى قبل ان تفقدونى ...» دست مى‌يابد. مقام علمى و پايگاه عرفان و آگاهى آن حضرت نسبت به تمام كائنات به حدّى رفيع و بلند مرتبه است كه انسان با اين محدوديت علمى‌اش، قدرت فهم و توان درك آن را ندارد. در موارد فراوانى، امام على (ع) به مناسبت‌هايى، اشاره به دانش‌هاى جامع، در وجود خويش دارند، براى آگاهى و آشنايى بيشتر با مقام شامخ و شخصيت برجسته علمى آن حضرت به سخنانى از خود ايشان در نهج‌البلاغه مى‌پردازيم:
على (ع) در آغاز خطبه شقشقيه، در حالى‌كه خلافت رسول خدا (ص) و زعامت امّت اسلامى كه حق مسلّم آن حضرت است، دستخوش فتنه‌ها و حواث تلخ روزگار گشته و بدست نالايقان افتاده است، در بيان شخصيت ملكوتى و مقام رفيع علم و ايمان خود مى‌فرمايند: