علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ٨٠
برخى ديگر به تناسب معلومات و علاقه خود به علوم خاصى چون ادبيات، فقه، تاريخ و قصص قرآنى، در تفسير خود، آيات خاصى را تفسير كردند و يا از آن جنبه به تفسير قرآن پرداختند.
سير تدوين تفسير همچنان ادامه يافت و هر يك از دانشمندان اسلامى، اعم از شيعه و سنّى به تناسب علاقه، دانش و معلومات و اوضاع زمانى خويش به نوعى از تفسير رو كردند.
برخى نيز در تفسير خويش به يك جنبه اكتفا نكردند و كوشيدند تفسيرى جامع ارائه كنند.
روشهاى تفسيرى در يك نگاه كلى روشهاى تفسير قرآن را مىتوان به دو قسم كلى تقسيم كرد: روش نقلى و روش اجتهادى.
روش نقلى آن است كه مفسر در تفسير آيات ف علوم قرآنى ٨٨ منابع و مآخذ قط به نقل تمسك كند و قرآن را با روايات تفسير نمايد. او ذيل هر آيه، روايات را مىآورد و آياتى نيز كه ذيل آنها روايتى وارد نشده، متعرض نمىشود. اين تفاسير را تفاسير مأثور، نقلى و روايى خواندهاند.
روش اجتهادى خود بر دو قسم است: تفسير اجتهادى صحيح كه تكيه اساسى آن بر خود قرآن است و روايات نيز بهعنوان مبيّن و مؤيد مورد توجه قرار مىگيرند. مفسر با تدبر و تعقل و ارجاع صحيح آيات به يكديگر و تفسير آنها با كمك روايات مربوطه، مىانديشد و از اين راه مقصود آيات را تبيين مىكند. اين روش را «تفسير قرآن به قرآن» يا «تفسير قرآن به قرآن و حديث» مىتوان ناميد.
روش اجتهادى دوم، كه روشى مذموم و ناپسند است، تفسير به رأى نام دارد. در اين روش تكيه اساسى مفسر بر رأى و نظر خويش است و آيات را به نظر خويش تفسير، توجيه و تأويل مىكند. بنابراين در مجموع، سه روش تفسيرى وجود دارد كه به شرح بيشتر هر كدام مىپردازيم:
١. تفسير قرآن به قرآن روش تفسير قرآن به قرآن، مهمترين شيوه تفسيرى است كه هم از خود قرآن و هم ازاحاديث پيامبر (ص) و امامان (ع) فهميده مىشود. در اين روش، اصل در فهم قرآن، رجوع به خود قرآن است و براى فهميدن مفهوم يك آيه، به آيات ديگر مراجعه مىشود و حديث و سخن معصومين (ع) در اين روش مبيّن و مؤيد است.