علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ١٦
آنانند كه بايد براى ما حقايق را بازگو كنند؟ براى پاسخ صحيح به اين پرسش لازم است توجه كنيم كه سه ديدگاه وجود دارد:
ديدگاه اوّل معتقد است كه شناخت مفهومى قرآن مجيد براى همگان ميسّر است و همه افراد با مراجعه مستقيم به قرآن، خود مىتوانند از علوم آن بهره گيرند و مقاصد قرآنى را دريابند.
در اين ديدگاه گاهى تا آن حد پيشرفتهاند كه شعار «حَسْبُنا كِتابُ اللَّه» را هم سر دادهاند. آنان گمان كردهاند شناخت قرآن امرى واضح و بديهى است و نيازى به معلّمان تعليم يافته به علوم الهى نيست و خود افراد مىتوانند با مراجعه به قرآن آنچه را نياز دارند، برداشت كنند.
ديدگاه دوم برعكس نظريه اوّل، مىگويد: قرآن حقيقتى متعالىتر از مرحله شناخت ماست. اين كتاب آسمانى از جانب خداوند نازل شده و مخاطب آن نيز پيامبر اعظم (ص) است و ما توان دستيابى به حقايق آن را نداريم و از تعمق پيرامون آن نهى شدهايم. در اين باره گاهى به احاديثى كه در نهى از تفسير به رأى نقل شدهاند، تمسّك جسته، استشهاد مىكنند كه پيامبر (ص) فرمود:
قالَ اللَّهُ جَلَّ جَلالُهُ، ما آمَنَ بى مَنْ فَسَّرَ بِرَأْيِهِ كَلامى وَ ما عَرَفَنى مَنْ شَبَّهَنىبِخَلْقى وَ ما عَلى دينى مَنِ اسْتَعْمَلَ الْقِياسَ فى دينى. «١» خداوند جلّ جلاله فرمود: كسى كه كلام مرا طبق نظر خود تفسير كند، به من ايماننياورده است و كسى كه مرا به خلقم تشبيه كند، مرا نشناخته است و كسى كه قياس را در دين من بهكار گيرد بر دين من نيست.
يا اينكه آن حضرت (ص) جايگاه كسانى را كه تفسير به رأى نمايند، آتش دوزخ دانسته است. «٢» تفسير به رأى نزد اين گروه همان برداشت از ظواهر قرآن و بيان آن بدون استناد به قول معصوم است. اينان همچنين معتقدند كه مخاطب قرآن تنها معصومين هستند كه حقايق قرآن را دريافت و به ما منتقل مىكنند. در اين زمينه به حديث امام باقر (ع) اشاره مىكنند كه خطاب به قتاده فرمود:
يا قُتادَةُ انْ كُنْتَ قَدْ فَسَّرْتَ الْقُرْآنَ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِكَ فَقَدْ هَلَكْتَ وَ اهْلَكْتَ وَ انْكُنْتَ قَدْ فَسَّرْتَهُ مِنَالرِّجالِ فَقَدْ هَلَكْتَ وَ اهْلَكْتَ، يا قُتادَةُ وَيْحَكَ انَّما يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ. «٣»