علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ٧٨
براى كشف آنها، محتاج دقّتهاى فراوان و مقدّمات گوناگون هستيم. اين كار از هر كسى برنمىآيد و بايد افرادى متخصص به كار گمارده شوند و ابزار كار آنها دانش تفسير است.
نخستين مفسران قرآن نخستين مفسّر قرآن، پيامبر اعظم (ص) بود. اين مأموريت از جانب خداى متعال بر عهده او گذاشته شد تا به تفسير كلام الهى بپردازد، معضلات آن را براى مردم بگشايد، اجمال برخى آيات را برطرف كند و جزئيات احكام و موارد آن را بيان دارد:
وَ انْزَلْنا الَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ الَيْهِمْ. (نحل: ٤٤)
ما اين ذكر [قرآن] را بر تو نازل كرديم، تا آنچه را بهسوى مردم نازل شدهاست براى آنها روشنسازى.
در برخى آيات نيز آن حضرت مأمور تعليم قرآن به مردم شده است. «١» منظور از تعليم در اينجا، بيان الفاظ و تفسير معانى مشكل و متشابه قرآن است. «٢» آن حضرت در عمر شريف و پر بركت خود به اين امر همت گماشت. پس از ايشان نيز وارث علم آن حضرت، امير مؤمنان على (ع)، به تفسير قرآن پرداخت و با كلام معجزگونه خود سخنگوى قرآن گرديد:
ذلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ يَنْطِقَ وَ لكِنْ اخْبِرُكُمْ عَنْهُ. «٣» آن قرآن است، پس درخواست نماييد تا گويا گردد و هرگز گويا نمىگردد، و ليكن منشما را از آن خبر مىدهم.
صحابه و تفسير پس از رحلت پيامبر اعظم (ص)، برخى از صحابه به تبعيت از آن حضرت و با استفاده از بيانات و علوم حضرت على (ع) به امر تفسير قرآن همت گماشتند. تفسير آنان، بيشتر در محدوده ادبيات، شأن نزول و توضيح مختصر برخى آيات و به طور شفاهى بود. پس از آنان نيز تابعين، كه شاگردان آنان بودند، امر تفسير را پى گرفتند و با همان روش صحابه و تنها با اضافه كردن روايات بيشتر سير تفسير را ادامه دادند.