علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ٧٧
وجود آيات متشابه: يكى ديگر از علل نياز به تفسير، وجود آيات متشابه در قرآن است كه گاه معانى متفاوت و حتى مخالف واقع از آنها به ذهن مىآيد و مفسّر بايد با دقّت و مراجعه به آيات محكم به حلّ و توضيح آنها بپردازد.
وجود روايات تفسيرى: در كتب روايى، احاديث تفسيرى فراوانى را مىيابيمكه برخى از آنها بر اثر اشتباه يا جعل پديد آمدهاند. همچنين در بين اين روايات عام و خاص، محكم و متشابه، و مجمل و مبين وجود دارد. تجزيه و تحليل دقيق اين روايات و پذيرفتن يا رد آنها و يا جمع بين روايات، خود دليل بر لزوم بحث تفسيرى گستردهاى است كه بتوان با اتكاى به آن به نظر خاصى قائل شد. از اين جهت بحثهاى تفسيرى حتى براى كسانى كه تنها روايات را مرجع تفسير قرآن مىدانند ضرورى است.
نزول تدريجى قرآن: قرآن مجيد در ٢٣ سال و به حسب نياز و وقايعى كه اتّفاق افتاده، نازل شده و به بيان مسائل پرداخته است. به همين سبب گاه يك مطلب به مناسبتها و جهات گوناگون در چند سوره به بحث گذاشته شدهاند؛ نظير بيان اوصاف و ويژگىهاى منافقان و چگونگى برخورد با آنها. براى يافتن نظر قرآن درباره يك موضوع، محتاج جمعآورى آيات مربوطه، دقّت در آنها و مقايسه آنها با يكديگر هستيم.
ظهور مكاتب جديد: يكى ديگر از علل نياز به تفسير، بهوجود آمدن مكاتب گوناگون و عقايد مختلف در زمينههاى علوم عقلى و نقلى در سدههاى اوّل اسلام است. عدّهاى به علوم عقلى و فلسفه يونان رو آوردند و عدّه ديگرى به تصوّف تمايل پيدا كردند، گروه سوم به بحثهاى كلامى و عقيدتى رو آوردند و گروه چهارم از راه جمود بر ظواهر الفاظ قرآن و احاديث، مىخواستند معارف دينى را كسب نمايند. بسيارى از اين مكاتب و عقايد بر اثر تماس با دانشمندان مذاهب و مكاتب ديگر، از راه فتوحات اسلامى حاصل شد و اين جريان موجب اختلاف در فهم آيات و كيفيّت برداشت از آن گشت. «١» براى يافتن نظريّه حقّ و ردّ نظريههاى باطل با استفاده از آيات قرآن، نيازمند علم تفسير هستيم.
جاودانگى قرآن: قرآن براى هدايت بشر در همه زمانها نازل شده و براى مسائلى نيز كه در آينده پديد مىآيند حكمى دارد و چون حكم اين مسائل جديد به صراحت در قرآن نيامده است،