علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ٤٣
پايانيافته و سورهاى ديگر آغاز گشته است. در حديثى از امام صادق (ع) مىخوانيم: «كانَ يُعْرَفُ انْقِضاءُ سُورَةٍ بِنُزُولِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ابْتِداءً لِاخْرى «١» ؛ پايان هر سورهاى به واسطه نزول بسمالله الرحمن الرحيم در آغاز سوره ديگر شناخته مىشد.» ابن عباس گفته است:
«پيامبر (ص) با نزول بِسْم اللَّه الرَّحمن الرَّحيم مىدانست كه سوره قبلى پايان يافته و سوره ديگرى آغاز گشته است.» «٢» بدين ترتيب، آيات قرآن براساس ترتيبى طبيعى كه همان ترتيب نزول بود، به كتابت درآمدند. البته براساس مدارك تاريخى گاه آيه يا آياتى نازل مىشد و پيامبر (ص) به نويسندگان وحى، دستور مىداد كه آن آيه يا آيات را در لابه لاى سورهاى كه پيش از آن نازل شده و پايان يافته بود، درج نمايند. اينگونه تنظيم آيات، كه خارج از روال طبيعى نزول آيات بوده است، به تصريح و تعيين شخص پيامبر نياز داشته و بىگمان حكمت و مصلحتى در آن نهفته بوده است. ابن عباس گويد:
زمانى بر پيامبر خدا (ص) مىگذشت و سورههايى چند بر او نازل مىگشت. وقتى آياتىبر او نازل مىشد، بعضى از نويسندگان را احضار كرده، مىفرمود: «اين آيات را در سورهاى كه فلان خصوصيات را دارد بگذاريد.» «٣» در نقل ديگرى از ابنعباس آمده است كه آخرين آيهاى كه نازل گشت، آيه «واتَّقُوايَوْماً تُرْجَعُونَ فيهِ إِلَى اللَّهِ» بود. جبرئيل به پيامبر (ص) اعلام كرد كه آن را آيه ٢٨٠ سوره بقره قرار دهد. «٤» البته لازم است بدانيم كه اين نوع تنظيم آيات در اسناد تاريخى بسيار كم گزارش شده است و تنظيم عمده آيات به همان ترتيب طبيعى نزول بوده است. با يك نمونه ديگر از اين آيات آشنا مىشويم:
عثمان بن ابىالعاص مىگويد: در محضر پيامبر (ص) نشسته بودم كه جبرئيل بر او نازل شد. پيامبر فرمود كه جبرئيل مرا امر نمود كه آيه انَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاحْسانِ وَ إيتاء ذى الْقُرْبى ... را در اين موضع از سوره نحل قرار دهم و آيه، ميان آيات استشهاد و آيات عهدِ سوره نحل قرار داده شد. «٥»