علوم قرآنى - فرقانی، قدرتالله؛ جوان آراسته، حسين - الصفحة ٣٧
اول: آياتى كه بدون سبب خاص و تنها براى هدايت و ارشاد عموم مردم نازل شدهاند.
دوم: آياتى كه نزول آن به انگيزهاى خاص بوده است. بسيارى از آيات و يا سور قرآن ناظر به حوادث و اتفاقاتى بوده است كه در طول مدت بعثت پيامبر بهوقوع مىپيوسته و يا سؤالى از آن حضرت مىشده و در حقيقت زمينههايى بهوجود مىآمده تا آيه يا آيات بلكه سورهاى نازل گردد. اين شرايط و زمينهها را «سبب» يا «شأن نزول» آيه نام نهادهاند.
بهعنوان مثال، آيات وَ يَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِى الْقَرْنَيْنِ، وَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ، يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ «١» از اين نمونهاند.
روشن است كه اطلاع از شأن نزول آيات دسته دوم، نقش بسزايى در فهم مراد آيات دارد و از اين رو دانشمندان علوم قرآن و محدّثان، سعى فراوانى در گردآورى «اسباب نزول» داشته و تصنيفات مستقلى را در اين زمينه عرضه نمودهاند. جلالالدين سيوطى قديمترين تأليف در اين زمينه را از على بن مدينى استاد بخارى مىداند، و خود وى نيز كتابى بهنام «اسبابالنزول» تأليف كرده است. «٢» فوايد شناخت اسباب نزول اول: شناخت علت و فلسفهاى كه باعث تشريع حكمى در قرآن گرديده است؛ دوم: گاهى سخن در مواقع مختلف، معانى مختلفى مىدهد و براى درك درست سخن، فهمِ جهات خارجى و قرائن ديگر نيز لازم است. تشخيص اينكه مراد از سخن، استفهام، توبيخ، سرزنش، تأكيد و يا استهزاست، بستگى به چگونگى بيان آن و قرائن و نشانههاى ديگر دارد.
شناسايى سبب نزول نيز مانند ديگر قرائن و امارات براى درك معانىِ كلام خداوند ضرورى است؛ سوم: گاه در آيه يا حكمى توهم حصر مىرود و بيان سبب نزول موجب دفع چنين توهمى مىگردد؛ «٣»