تعاليم قرآن (ج4) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٧٧
ب) چكيدهاى از آب، نسبت به نسل بشر و انسانهاى موجود: «ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهينٍ».
ج) تكميل اعضاى بدن و كمال يافتن خلقت وى: «ثُمَّ سَوَّاهُ».
د) دميده شدن روح الهى: «وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِهِ».
ه) تعبيه حواس مهم، چون گوش، چشم و دل: «وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْابْصارَ وَالْافْئِدَةَ».
اعضاى مهم از ميان تمام حواس «ظاهرى» و «باطنى» تنها روى سه عضو چشم و گوش و دل تكيه شده است، بدين جهت كه گوش و چشم دو حس مهم ظاهرى است كه رابطه انسان با جهان خارج را برقرار مىكند و در امور تعليم و تربيت نقش تعيين كنندهاى دارد.
دل و نيروى عقل و خرد كه از آن گاهى به «قلب» و گاهى به «افئده» تعبير مىشود، مهمترين حسّ باطنى و حكمران وجود بشر است كه در اين آيه ذكر شده است، زيرا علوم يا از طريق تجربه به دست مىآيد يا با تحليل عقلى و استدلال، و هيچ يك از آنها بىنياز از اعضاى مزبور نيست و انسان بدون اين سه عضو، به مشتى خاك و قطعهاى سنگ مىماند. «١» ترتيبى كه در اين آيه شريفه وجود دارد، در تكوين و در وجود خارجى نيز به چشم مىخورد؛ كودك در هنگام تولّد و حتى طبق آخرين نظريه علمى، در دوران جنينى انواع صداها را مىشنود، پس از سه روز مىبيند و سپس رفته رفته پديدهها را درك مىكند و از هم تشخيص مىدهد. «٢» به همين جهت، آيه به ترتيب گوش، چشم و دل را نام برده است.
انسان موجودى دو بُعدى انسان، علاوه برداشتن حيات حيوانى و بُعد مادى چون ديگر جانداران، از بُعد خاص