دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٤٢
| تشریق جلد: ١٥ شماره مقاله:٥٩٤٢ |
تَشْریق، عنوانی برای روزهای ١١تا١٣ ذیحجه.
بخش مهمی از مناسک حج در همین ايام صورت میگیرد و بنابراین در فرهنگ اسلامی به
داشتن آداب و جایگاهی ویژه ممتاز شده است. در صدر اسلام و سدههای متقدم، هرکدام از
این ٣ روز نیز برای خود نامهایی ویژه داشتهاند (نک : ماوردی، ٤/١٩٤؛ شوکانی،
٥/٨٢). در برخی از منابع، از اين ايام به عنوان عيدی از عيدهای اسلامی ياد شده است
(دارمی، ٢/٣٧؛ ابوداوود، ٢/٣٢٠؛ ترمذی، ٣/١٤٣).
درباره وجه نامگذاری، هم در منابع لغوی و هم در منابع دينی گفته شده است که سبب آن
به آفتاب خشکاندن ]= تشریق[ گوشت قربانیهای حاجیان در این ایام است (نک : ابن ابی
شیبه، ٤/٥٥١؛ ماوردی، همانجا؛ ابن منظور، ذيل شرق). نيز گفته شده
است که عرب جاهلی در طی مناسک خود، خطاب به کوه ثبير واقع در منا میگفتند: «ای
ثبير از نور خورشيد برافروز (اَشرِق ثـَبير) تا قربانی کنيم»، و قربانی را زمانی
انجام میدادند که خورشيد میدميد (ابن سکيت، ٩٢؛ ابن اثير، ٢/٤٦٤؛ ابن منظور،
همانجا).
اشارات تابعان به ایام تشریق، گاه به همراه توضیحات دربارۀ ويژگی آن، یا ذکر نامهای
جایگزین برای آن است (نک : طبری، ٤/٢٠٨-٢١٠)؛ بر اين پايه میتوان نتیجه گرفت که
«ایام تشریق»، نامی بازمانده از دورۀ جاهلیت بوده است. از امام صادق(ع) نقل شده است
که مشرکان در روزهای تشریق پس از پایان مناسک حج در منا گرد میآمدند، از پدران
خویش یاد، و بدانها تفاخر میکردند. به همین سبب، مسلمانان مأمور شدند که در آن
هنگام ذکر خدا کنند (کلینی، ٤/٥١٦؛ قاضی نعمان، ١/٣٤٠).
در قرآن کريم، تعبير تشريق به کار نرفته است، اما از همان سدۀ نخست هجری، تعبیر
قرآنی «ایام معدودات» (بقره/٢/٢٠٣) را اشاره به ایام تشریق دانستهاند (نک :
بخاری، ١/٣٢٩؛ طبری، ٤/٢٠٨-٢١٥؛ طوسی، تهذيب ...، ٥/ ٤٤٧، ٤٨٧). طبق برخی روايات،
ايام تشريق مرجع تعبير قرآنی «ایام معلومات» (حج/٢٢/٢٨) نيز بوده است (ابن بابويه،
معانی ...، ٢٩٧؛ طوسی، التبيان، ٧/٣١٠).
در فقه اسلامی، يکی از واجبات سهگانۀ حج در منا قربانی کردن است (محقق حلی، ١/
٢٥٨-٢٦٥). بجز برخی از فقيهان متقدم که زمان قربانی را محدود به روز عيد قربان
دانستهاند، نزد عالمان مذاهب گوناگون اهل سنت، از جمله ابوحنيفه، مالک و احمد بن
حنبل، روز قربانی، روز عيد قربان و دو روز نخست از ايام تشريق است و قربانی در روز
سوم روا نيست (نک : قفال، ٣/٣٢٠؛ جصاص، ٥/٦٨؛ مرغينانی، ٤/٧٣؛ ابن عبدالبر،
١٢/١٣٠؛ ابن قدامه، ٣/٤٥٤). اما نزد شافعی و نيز اوزاعی فقيه اهل شام تا پايان روز
سوم از ایام تشريق نيز قربانی جایز است (شافعی، ٢/٢٢٢؛ ابن عبدالبر، همانجا).
نزد فقهای اماميه نيز قول مشهور در وقت قربانی کردن در منا روز عيد قربان و تمامی
ايام تشريق، و در غير منا روز عيد و دو روز پس از آن بوده است (محقق حلی، ١/٢٦٤؛
شهيد ثانی، ٢/٢٣٥؛ صاحب جواهر، ١٩/٢٢٣). عالمان متأخر ضمن تأييد اينکه تا پايان
ذیحجه، امکان به جای آوردن قربانی وجود دارد، انجام آن در روز عيد قربان را احوط، و
در صورت فوت شدن، اجرای آن را در ايام تشريق قرين احتياط دانستهاند (نک : خمينی،
١/٤٤٧؛ خويی، ٥/٢٠٥؛ قس: خوانساری، ٢/٤٥٤ ببـ ).
از ديگر واجبات حج در ايام تشريق، رمی جمرات و بيتوته کردن حاجيان در منا تا نيمه
شب اين ٣ روز است. همچنين از محرمات اين ايام روزه داشتن برای آنانی است که در منا
حضور دارند؛ اين حرمت به حاجيان محدود شده است، اما اغلب چنين قيدی ديده نمیشود
(مفيد، ٣٦٦؛ طوسی، المبسوط، ١/٣٧٠؛ محقق حلی، ١/٢٠٩، ٢٦١-٢٦٢؛ شهيد ثانی، ٢/١٠٩).
منابع اهل سنت نيز روزۀ اين ايام را منهی دانستهاند که اغلب به معنای تحريم و گاه
به معنای کراهت گرفته شده است. در قول قديم شافعی و قول برخی از فقيهان عراق
گزارندۀ حج تمتع اگر پيش از عرفه موفق به ٣ روز روزه نشده باشد، میتواند در ايام
تشريق روزه بدارد (سرخسی، ٣/٦٣؛ مرغينانی، ١/١٥٥؛ ابواسحاق، ٦٨؛ ابن عبدالبر،
١٢/١٢٥-١٢٨؛ ابن قدامه، ٣/٩٧-٩٩). در تعليل اين نهی، به ميهمان بودن حاجيان بر سفرۀ
نعمت خداوند اشاره شده است (کلینی، ٤/٢٢٤؛ ابن بابویه، علل...، ٢/٤٤٣).
بر طبق روايات و متون فقهی، از آداب خاص ايام تشريق ذکر تکبیر پس از وعدههای نماز
است. دربارۀ نحوۀ تکبير گفتن و زمان آن ميان فقيهان اختلافاتی ديده میشود. برخی
زمان آن را در منا از نماز ظهر عيد قربان تا طلوع فجر آخرين روز تشريق، و برخی بعد
از نماز ظهر روز عيد تا طلوع فجر چهارمين روز دانستهاند. حتى برخی آن را از ظهر
عيد تا طلوع فجر روز دوم تشريق گفتهاند (مالک، ١/١٧١-١٧٢؛ سرخسی، ٢/٤٣-٤٤؛ ابن
بابويه، الهداية، ٢٠٩-٢١٠؛ ابن قدامه، ٢/٢٥٤-٢٥٦؛ طوسی، الخلاف، ١/٦٦٧).
حکم بن عتيبه، از فقيهان کوفه، به استحباب ٣ غسل در٣ روز تشريق اشاره کرده (ابن ابی
شيبه، همانجا)، و استحباب آن بهخصوص در منابع فقه شافعی مورد تأکيد قرار گرفته
است(نک : غزالی، ٢/٢٩١؛ رافعی، ٧/٢٤٣؛ نووی، ٢/٢٠٢).
مطابق برخی روايات، علت قرار گرفتن مناسک حج اسلامی در این ایام، وقوع حج و طواف
فرشتگان در آغاز خلقت زمین، و سپس حج تمامی پیامبران در همین روزه است (ابن بابویه،
علل، ١/٢٧٤، عیون ...، ١/١٢٧).
از رخدادهای مهم در ايام تشريق، قرائت سورۀ برائت برای حاجيان در مراسم حج توسط
حضرت علی(ع) به فرمان حضرت پيامبر(ص) در سال ٩ق است. ديگر، انعقاد پيمان عقبۀ دوم
در روز دوم تشريق از سال ١٣ بعثت است که ميان پيامبر(ص) با گروهی از انصار بسته
شده، و زمينۀ هجرت آن حضرت به مدينه را فراهم آورده است (طوسی، التبيان، ٥/١٦٩؛
فخرالدین، ٥/٥٢٤؛ مجلسی، ٢١/٢٧٣؛ برای يادکردهای ديگر از رخدادها، نک : احمدبن
حنبل، ٣/٤١٥؛ ابن ابی عاصم، ١/١٣١؛ کلینی، ١/٤٣٩؛
ابن بابویه، الخصال، ٤٨٦؛ ابن شهر آشوب، ١/١٥٦؛ ابن طاووس، ٢/٣٩؛ شیخ بهایی، ٣٠؛
شوکانی، ٥/٨٢؛ برای برخی روایات دربارۀ آداب و فضیلت این روزها، نک : ابن بابویه،
من لایحضر...، ٢/٢١٤؛ قاضی نعمان، همانجا؛ کاسانی، ٢/٢٢٧).
مآخذ: ابن ابی شیبه، عبداللٰه، المصنف، به کوشش سعید لحام، بیروت، ١٤٠٩ق؛ ابن ابی
عاصم، احمد، الآحاد و المثانی، به کوشش باسم فیصل جوابره، ریاض، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ ابن
اثير، مبارک، النهاية، به کوشش طاهر احمد زاوی و محمود محمد طناحی، قاهره،
١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ ابن بابویه، محمد، الخصال، به کوشش علیاکبر غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛ همو،
علل الشرایع، نجف، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ همو، عیون اخبار الرضا (ع)، به کوشش حسین اعلمی،
بیروت، ١٤٠٤ق؛ همو، معانی الاخبار، به کوشش علیاکبر غفاری، قم، ١٣٦١ش؛ همو، من
لایحضره الفقیه، به کوشش علیاکبر غفاری، قم، ١٤٠٤ق؛ همو، الهداية، قم، ١٤١٨ق؛ ابن
سکيت، يعقوب، اصلاح المنطق، به کوشش احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد
هارون، قاهره، ١٩٤٩م؛ ابن شهرآشوب، محمد، مناقب آل ابیطالب، نجف، ١٣٧٦ق؛ ابن
طاووس، علی، اقبالالاعمال، به کوشش جواد قیومی، قم، ١٤١٥ق؛ ابن عبدالبر، يوسف،
التمهيد، به کوشش مصطفى بن احمد علوی و محمد عبدالکبير بکری، رباط، ١٣٨٧ق؛ ابن
قدامه، عبدالله، المغنی، بيروت، دارالکتاب العربی؛ ابن منظور، لسان؛ ابواسحاق
شيرازی، ابراهيم، التنبيه، به کوشش عمادالدين احمد حيدر، بيروت، ١٤٠٣ق؛ ابوداوود
سجستانی، سلیمان، السنن، به کوشش محمد محيیالدين عبدالحميد، قاهره، ١٣٦٩ق؛
احمد بن حنبل، المسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بخاری، محمد، الصحيح، به کوشش مصطفى ديب
البغا، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ترمذی، محمد، السنن، به کوشش احمد محمد شاکر و
ديگران، قاهره، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ جصاص، احمد، احکام القرآن، به کوشش محمد صديق
قمحاوی، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ خمينی، روح الله، تحرير الوسيلة، نجف، ١٣٩٠ق؛
خوانساری، احمد، جامع المدارک، به کوشش علیاکبر غفاری، تهران، ١٣٥٥ش؛ خويی،
ابوالقاسم، الحج، به تقرير رضا خلخالی، قم، ١٤٠٧ق؛ دارمی، عبدالله، السنن، به
کوشش فواز احمد زمرلی و خالد سبع علمی، بيروت،١٤٠٧ق؛ رافعی، عبدالکريم، فتح
العزيز، بيروت، دارالفکر؛ سرخسی، محمد، المبسوط، قاهره، مطبعة الاستقامه؛
شافعی، محمد، الام، بيروت، دارالمعرفة؛ شوکانی، محمد، نیلالاوطار، بيروت،
١٩٧٣م؛ شهيد ثانی، زينالدين، الروضة البهية، به کوشش محمد کلانتر، بيروت،
دارالتعارف؛ شیخ بهایی، محمد، توضیحالمقاصد، قم، ١٤٠٦ق؛ صاحب جواهر، محمدحسن،
جواهر الکلام، به کوشش محمود قوچانی، تهران، ١٣٩٤ق؛ طبری، تفسير، به کوشش
محمود محمد شاکر و احمد محمد شاکر، قاهره، دارالمعارف؛ طوسی، محمد، التبيان، به
کوشش قصير عاملی، نجف، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ همو، تهذيب الاحکام، به کوشش حسن موسوی
خرسان، نجف،١٣٧٩ق؛ همو، الخلاف، به کوشش محمدمهدی نجف و ديگران، قم،
١٤١٧ق/١٩٩٦م؛ همو، المبسوط، به کوشش محمد تقی کشفی، تهران، ١٣٨٧ق؛ غزالی، محمد،
الوسيط، به کوشش احمد محمود ابراهيم و محمد محمد تامر، قاهره، ١٤١٧ق؛ فخرالدین
رازی، التفسير الکبير، قاهره، المطبعة البهيه؛ قاضی نعمان، دعائمالاسلام، به
کوشش آصف فیضی، قاهره، ١٣٨٩ق/ ١٩٦٩م؛ قرآن کريم؛ قفال چاچی، محمد، حلية العلماء،
به کوشش ياسين احمد ابراهيم درادکه، عمان، ١٩٨٨م؛ کاسانی، ابوبکر، بدائع
الصنائع، قاهره، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علیاکبر غفاری،
تهران، ١٣٦٣ش؛ مالک بن انس، الموطأ، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره،
١٣٧٠ق/١٩٥١م؛ ماوردی، علی، الحاوی الکبیر، به کوشش علی محمد معوض و عادل احمد
عبدالموجود، بیروت، ١٤١٤ق؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/
١٩٨٣م؛ محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام، به کوشش عبدالحسين محمدعلی، نجف،
١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ مرغينانی، برهانالدين، «الهداية»، همراه فتح القدير، قاهره،
١٣١٩ق؛ مفید، محمد، المقنعة، قم، ١٤١٠ق؛ نووی، يحيى، المجموع، به کوشش محمود
مطرحی، بيروت، ١٤١٧ق/١٩٩٦م. فاطمه مجاهدی ـ فرهنگ مهروش