دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٠٥

تِرْمِذی، میرمحمدصالح حسینی اکبرآبادی (د ١٠٦٠ یا ١٠٦١ق/١٦٥٠ یا ١٦٥١م)، متخلص به کشفی و سبحانی، محدث، شاعر و خوش‌نویس ایرانی‌تبار و از عرفای سلسلۀ قادریۀ هند. نیاکان وی در زمان پادشاهی شاهرخ تیموری (٧٧٩-٨٥٠ق) به هند رفتند. او خود از معاصران شیخ بهایی (حر عاملی، ٢/٢٧٧؛ آقابزرگ، ٢٢/٣٣٤؛ قمی، ٥٤٦؛ احمد، ٢٣٩؛ افندی، ٥/١١٠؛ صفا، ٥(٢)/١٣١١) و فرزند عبدالله وصفیِ مشکین قلم بود. پدرش شاعر و خوش‌نویس نامدار دربار اکبرشاه و پسرش جهانگیر شاه، و از مشایخ معروف سلسلۀ نعمت‌اللهیه در شهر دهلی به شمار می‌آمد (فضایلی، ٥٥٢؛ هدایت، ریاض...، ١٥٩؛ عبدالحی، ٥/٢٦٥). سلسلۀ نسب میرمحمدصالح با چند واسطه به شاه نعمت‌الله ولی می‌رسد. در منابع تاریخی آمده است که اخلاف شاه نعمت‌الله، نخست ساکن کرمان بودند و از این‌رو، آنها را کرمانی گفته‌اند و به سبب سکونت در اکبرآباد (آگره) هند، آنان را اکبرآبادی نیز خوانده‌اند (غلام‌سرور، ٢/٣٥٠؛ صفا، همانجا؛ بیانی، ٣/ ٧٧٨؛ هدایت، مجمع...، ٤/١٠٧؛ مدرس، ٥/٦٢؛ منزوی، خطی، ٤/٢٨٣٥).
میرمحمدصالح به هر دو زبان فارسی و اردو شعر می‌سرود. وی در اشعار فارسی خود به کشفی، و در سروده‌های اردو به سبحانی (یا سبحان) تخلص می‌کرد (احمد، همانجا؛ محمدشفیع، ٤/٢٤٣؛ هادی، ٢٩٨). وی همچنین خط نستعلیق را به خوبی می‌نوشت و ظاهراً در موسیقی هندی نیز دستی داشت (کنبو، ٣/٣٤٤- ٣٤٥؛ عبدالحی، ٥/٣٩٠؛ بختاورخان، ٢/٤٨٤؛ صبا، ٦٧٨؛ فضایلی، بیانی، همانجاها؛ مارشال، ٢٤٥). میرمحمدصالح پس از آنکه عمری را در فقر و پریشانی سپری کرد، سرانجام در ١٠٥٦ق/١٦٤٦م به منصب داروغگی کتابخانۀ شاهجهان (حک‌ ١٠٣٧- ١٠٦٨ق) منصوب شد و سپس به مرتبۀ امارت رسید و والی یکی از صوبه‌ها (ولایات) و فرمانده قشونی ٥٠٠ نفری گردید («تاریخ...١»، VII/١٢٣؛ صبا، احمد، هادی، محمدشفیع، همانجاها). وی در آگره درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (بیل، ٢٠٩؛ استوری، I/٢١٤).
آثـار :
١. مناقب مرتضوی، که به زبان فارسی و دربارۀ امامت است. ظاهراً مؤلف که خود از اهل سنت، اما متنسب به تشیع بوده است، خواسته تا با تألیف این کتاب ارادت سنیان را به حضرت علی(ع) نشان دهد (منزوی، خطی مشترک، ١٠/٢٦٥؛ نوشاهی، ٢/١٣١٧- ١٣١٨؛ حسینی، ٤/١٠٣-١٠٤). با توجه به این نکته، شاید بتوان میرمحمدصالح را دارای گرایش شیعی دانست، چنان‌که برخی به سرودن اشعاری در مدح اهل بیت و ائمۀ شیعه (ع) نیز توسط او اشاره کرده‌اند (کنبو، ٣/٣٤٥). این کتاب شامل ١٢ باب در شرح فضایل و مناقب حضرت علی(ع) و آمیخته‌ای از نظم و نثر است و تألیف آن ٧ سال، از ١٠٣٠ تا ١٠٣٧ق، به طول انجامیده است (آقابزرگ، همانجا؛ مشار، ٤/ ٤٩٦٩؛ فهرست نسخه‌ها...، ٣٥٦). این کتاب را برخی به اشتباه به میرمحمد مؤمن عرشی، برادر وی نیز نسبت داده‌اند (معصوم‌علیشاه، ٣/١٠١؛ مصاحبی، ٣٩٢؛ هدایت، مجمع، همانجا). مناقب نخستین‌بار در ١٢٦٩ق/١٨٥٣م در بمبئی و سپس در ١٢٧٣ق در تهران به چاپ سنگی رسید. این کتاب همچنین توسط شریف حسین سبزواری با عنوان کوکب درّی فی فضائل علی(ع)، به زبان اردو ترجمه شد و در ١٣٤٥ق/١٩٢٦م در لاهور به چاپ رسید.
٢. اعجاز مصطفوی، که شرح زندگانی پیامبر اکرم (ص)، خلفای نخستین و امامان شیعه(ع) و شرح حوادث تاریخی و جنگهای صدر اسلام، به نظم و نثر است. این کتاب که به خاطر مرگ کشفی ناقص ماند، یک سده پس از او در ١١٥٧ق/ ١٧٤٤م، توسط میرعبدالله واصفی فرزند میرهاشم شاه نعمت‌اللهی در خراسان به اتمام رسید و نسخه‌های خطی آن در موزۀ بریتانیا و مسجد جامع آگره موجود است (ریو، I/١٥٤؛ مارشال، ٢٤٥؛ نیز نک‌ : استوری، ٩٢٤؛ منزوی، فهرستواره، ٣/ ١٥٤٨-١٥٤٩).
٣. دیوان، که شامل غزلیات، قصاید، رباعیات و مثنویات است و نسخه‌های خطی آن در کتابخانۀ دیوان هند و موزۀ بریتانیا موجود است (مارشال، همانجا؛ منزوی، خطی، همانجا).
٤. مجموعۀ راز، ترجیع‌بند عارفانه‌ای شامل ٢٧٠ بیت که در ١٠٣٠ق/١٦٢١م سروده شده، و تخلص او «کشفی» در آغاز و میانه و انجام آن آمده است. این مجموعه در لکهنو بدون ذکر سال چاپ منتشر شده است (نک‌ : استوری، I/٢١٤؛ بیل، همانجا؛ منزوی، خطی مشترک، ٧/٨٠٠).
١.The History…
بجز آثار یاد شده، نسخه‌ای از دستخط شاعر در کتابخانۀ سالار جنگ و دیوان هند وجود دارد (مارشال، همانجا). نیز یک رباعی از او به خط خودش در کتابخانۀ ملی ایران و همچنین ٣ قطعه از مرقعی به خط او در کتابخانۀ بادلیان انگلستان موجود است (نک‌ : بیانی، همانجا).


به گفتۀ مارشال، کشفی رساله‌ای نیز در موسیقی داشته است که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ محمدیۀ آگره موجود است (نک‌ : همانجا)، اما در هیچ یک از منابع موثق کهن به این اثر اشاره‌ای نشده است.

مآخذ: آقا بزرگ، الذریعة؛ احمد، ظهورالدین، پاکستان میں فارسی ادب کی تاریخ، لاهور، ١٩٧٤م؛ استوری، چ.ا.، ادبیات فارسی، ترجمه به روسی: یو.ا. برگل، ترجمۀ یحیى آرین‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ش؛ افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینـی، قم، ١٤٠١ق؛ بختاورخان، محمد، مرآة العالم، به کوشش ساجده س ـ علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛ بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٨ش؛ حر عاملی، محمد، امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، ١٣٥٨ق؛ حسینی، احمد، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، به کوشش محمود مرعشی، تهران، ١٣٥٧ش؛ صبا، محمدمظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٤ش؛ عبدالحی، نزهة الخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ غلام ‌سرور، خزینة الاصفیا، کانپور، ١٩٢٩م؛ فضایلی، حبیب‌الله، اطلس خط، اصفهان، ١٣٥٠ش؛ فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانۀ جامعۀ همدرد، تغلق‌آباد ـ دهلی نو، دهلی نو، ١٣٧٧ش/ ١٩٩٨م، شم‌ ٤؛ قمی، عباس، الفوائد الرضویه، تهران، ١٣٢٧ش؛ کنبو، محمدصالح، عمل صالح (شاه‌جهان‌نامه)، به کوشش غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور، ١٩٦٧م؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٦٩ش؛ مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٣ش؛ مصاحبی نائینی، محمدعلی، مدینة الادب، تهران، ١٣٧٦ش؛ معصوم‌علیشاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣١٨ش؛ محمد شفیع، مقالات، به کوشش احمد ربانی، لاهور، ١٩٧٢م؛ منزوی، خطی؛ همو، خطی مشترک؛ همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ش؛ نوشاهی، عارف، فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٣٦٩ش؛ هدایت، رضا قلی، ریاض العارفین، تهران، ١٣١٦ش؛ همو، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ نیز:

Beale, T.W., An Oriental Biographical Dictionary, ed. H.G. Keene, London, ١٩٨٠; Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥; The History of India, ed. J. Dowson, Delhi, ١٩٧٥; Marshall, D.N., Mughals in India, London/New York, ١٩٨٥; Rieu. Ch. Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦; Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٢٧.
اکرم مشهدی