دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٢٤
| تستری، ابوالفضل جلد: ١٥ شماره مقاله:٥٩٢٤ |
تُسْتَری، ابوالفضل سهل بن فضل بن سهل (یَشار
بن حِسِد)، متکلم قرائیمی مصری (قرائیم، فرقهای یهودی بودند که در نیمۀ دوم سدۀ
٢ق/٨م در بابل ظهور کردند و با تفسیر تلمودی تورات سخت مخالف و هدفشان بازگشت به
تورات بود) در نیمۀ دوم سدۀ ٥ق/١١م. پس از مهاجرت خانوادۀ تستری به منطقۀ فسطاط
مصر، ابوالفضل سومین نسل از خانوادۀتستری بود. پدرش ابونصر فضل بن سهل تستری و از
نزدیکان مادر خلیفه مستنصر (حک ٤٢٧-٤٨٧ق) بود و از خاصان خلیفه بهشمار میآمد؛
ابونصر رقیبی قوی برای ابوالبرکات جرجرایی وزیر گردید. از اینرو جرجرایی موجبات
مغضوب شدن ابونصر را فراهم کرد و سرانجام وی در ٤٤٠ق/١٠٤٨م زیر شکنجه درگذشت.
ظاهراً تستری رهبری متکلمان قرائیمی مصر را در نیمۀ دوم سدۀ ٥ق برعهده داشت. او
نویسندۀ آثار عمیق متعددی است که قسمتی از آنها در«گنیزه» (اتاقکی در کنار کنیسهای
در فسطاط که پس از کشف در سدۀ ٢٠م، شمار بسیاری از آثار یهودی در آنجا به دست آمد،
نک : انکارتا١) یافت شد که شامل اینها ست:
١. حواشی بر تورات، با بخشهایی مشروح که در «مجموعۀ نسخههای خطی آبراهام
فیرکوویچ٢» در سنپترزبورگ نگهداری میشود (RNL Firk. Yevr.-Arab.I ٣٩٤٨ and
Firk.Arab.-Yevr.٢١ ff., ١٠٥a ff.؛ نیز نک : ریچلر٣، جم ).
١. Encarta... ٢. A. Firkovich ٣. B. Richler ٤. Guenzberg
٢. کتاب الإمعاء، در کلام، اصول فقه و فقه. بخشهای متعدد و فراگیر این اثر در
«مجموعۀ گونتسبرگ٤» در مسکو (شم ١٠٤٠) و «مجموعۀ فیرکوویچ» (Yevr.Arab.I ١٦٨٠, I
١٦٧١, I ١٧١١) نگهداری میشود، و همگی سندی برای اعتبار او بهشمار میآیند.
٣. المقدسیات، پاسخی به پرسشهای فقهی کلامی ابوالحسن
علی بن سلیمان مقدسی است. مقدسی متکلمی قرائیمی و اصالتاً از بیتالمقدس بود که با
سهل بن فضل ارتباط نزدیک داشت و
او را به استادی خود برگزیده بود. چند نسخۀ خطی ناقص از قسمت دوم این اثر که یکی از
آنها را علی بن سلیمان کتابت کرده است، در «مجموعۀ فیرکوویچ» نگهداری میشود
(RNL Firk.Arab.١١٩, Firk.Arab.١٠٠ and Firk.Arab.١٥٨).
٤. التلویح الی التوحید والعدل، چکیدهای از کلام
وی که بر اساس مبانی نظری توحید و عدل معتزلی است. از
این اثر تنها قسمتهای کوچکی در «مجموعۀ فیرکوویچ»
(RNL II Firk.Yevr.-Arab.I ٥٩٦ and Yerr.-Arb. I ٢٨٤٣) و کتابخانۀ بریتانیا (شم
٢٥٧٢) نگهداری میشود.
٥. التحریر لکتاب ارسطو فیما بعدالطبیعة، تفسیری انتقادی بر متافیزیک ارسطو ست و در
مجموعۀ کتابخانه بریتانیا (شم٢٥٧٢ )، نیز در«مجموعۀ فیرکوویچ» (RNL Firk.Arab.٦٣٠
ff., ٨b-١٢b) نگهداری میشود.
تاکنون نظریات کلامی سهل تستری به تفصیل بررسی نشده، و غیر از چند بخش از
المقدسیات، التلویح و التحریر او، هیچیک از آثار وی منتشر نشده است (نک :
مادلونگ١، سراسر اثر). این بخشها بهروشنی حمایت منسجم سهل را ازدیدگاههای
ابوالحسین بصری (د ٤٣٦ق) بنیانگذار واپسین مکتب خلاق کلام معتزلی منعکس میکند.
گواه دیگر بر این مدعا این است که تستری حامی فعال آموزههای کلامی ابوالحسین بصری
بود و اینکه آشکارا در پافشاری بر مطالعۀ اندیشۀ ابوالحسین در محیط قرائیمی علاقه
نشان میداد. ٣ بخش بزرگ از نسخههای متفاوت کتاب تصفّح الادلۀ ابوالحسین بصری در
«مجموعۀ فیرکوویچ» نگهداری میشود. در حاشیۀ عبری یکی از آنها (RNL Firk.Arab.٦٥٥)
که شامل بخش سوم این اثر است، بر وقف این کتاب برای یشار (سهل) پسر وزیر
حسد(فضل)تستری و اخلاف او اشاره شدهاست. ظاهراً بخش دوم این کتاب (RNL
Firk.Arab.١٠٣) از دستنوشتههای علی بن سلیمان میباشد. تاریخ سومین را که با حروف
عبری نوشته شده است، نمیتوان معین کرد، ولی احتمالاً در همان دوره نوشته شده باشد.
مآخذ: ابوالحسین بصری، تصفحالادوله، به کوشش و. مادلونگ و ز. اشمیتکه، ویسبادن،
٢٠٠٦م؛ اشمیتکه، زابینه، «نسخهای کهن از کتاب الذخیرۀ شریف مرتضى»، ترجمۀ رضا
پورجوادی، معارف، تهران، ١٣٨٢ش، س ٢٠، شم ٢؛ نیز:
١. Madelung ٢. stereographic projection ٣. conic projection ٤. Hipparchus of
Rhodes
٥. »Astronomical...« ٦. Planisphaerium. ٧. »Die Astrolabiensammlung...« ٨.
modified cylindrical equal-area/spaced projection
Borisov, A. Ya., »The Time and Place of the Life of the Karaite Author ªAlī b.
Sulaymān« [Russian], Palestinskiy Sbornik, ١٩٦٢, IX/١٠٩-١١٤; Encarta Reference
Library; Gil, M., The Tustarīs: Family and Sect, [Hebrew] , Tel-Aviv, ١٩٨١;
Haggai Ben-Shammai, »Major Trends in
Karaite Philosophy and Polemics in Tenth and Eleventh Centuries«, Karaite ,
Judaism. A Guide to its History and Literary Sources , ed M. Polliack, Leiden,
٢٠٠٣, pp. ٣٣٩-٣٦٢; »The Institute of Microfilmed Hebrew Manuscripts«, The Jewish
National and University Library, jnul.huji.ac.il/imhm; Madelung, W. and S.
Schmidtke, Abu l-Husayn al-BaŞrī’s Muªtazilī Theology among the Karaites in the
Fāŧimid age, )Forthcoming(; Margoliouth, G., Catalogue of the Hebrew and
Samaritan Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٩-١٩٣٥, III/٢٠٠-٢٠١, no.
٩٩٦; Richler, B., nots on Guide to Hebrew Collections, Jerusalem, ١٩٩٤;
Schmidtke, S., »The Karaites’ Encounter with the Thought of Abu l-Ħusayn
al-BaŞrī )d. ٤٣٦/١٠٤٤(. A Survey of the Relevant Materials in the
Firkovitch-Collection, St. Petersburg«, Arabica, ٢٠٠٥, vol. LI)٣(.
زابینه اشمیتکه