دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٧٩
| ترقی جلد: ١٥ شماره مقاله:٥٨٧٩ |
تَرَقّی، عنوان دو نشریۀ فارسی زبان که در دو مقطع جدا از هم، در
دورههای قاجار و پهلوی در تهران منتشر میشد:
١. ترقی، به مدیریت و نویسندگی میرزا محمدعلیخان تهرانی، معروف به اسلامبولی، که
در ١٧ صفر ١٣٢٥/اول آوریل ١٩٠٧، در تهران آغاز به انتشار کرد (براون، ٢/ ٢٨٩؛ صدر
هاشمی، ٢/١٢٤). این نشریه در ٤ صفحه و در هر هفته دو شماره از آن منتشر میشد
(همانجا). نام سردبیر در پایان برخی از شمارههای ترقی آمده است (نک : شم ١٠،
١٥). چاپ این نشریه، سنگی (نک : صدرهاشمی، همانجا؛ قس: براون، همانجا: سربی) و در
مطبعۀ شاهنشاهی به مدیریت عبدالله قاجار صورت میگرفت (صدر هاشمی، همانجا).
قیمتهای مختلف بر مبنای واحد پولی کشورهای منطقه که بر صفحۀ اول این نشریه ذکر شده
است (نک : براون، ٢/٢٩٠؛ صدر هاشمی، همانجا)، میرساند که دایرۀ انتشار آن علاوه
بر نقاط مختلف ایران، مناطقی مانند قفقاز، روسیه، مصر، عثمانی و هند را نیز در
برمیگرفته است.
ترقی نشریهای بود ملیگرا، ضداستبداد و منتقد حکومت محمدعلی شاه که مشتمل است بر:
سرمقاله، بیانگر سیاست کلی نشریه، مانند حالت کنونی ایرانیان، بدبخت ایرانیان
فلکزده، بشارت و قابل توجه وزارت داخله (نک : شم ٧، ١٠، ١١، ١٥)؛ اخبار
شهرها، شامل اخبار مربوط به تهران و همدان (شم ١٢، ١٧)؛ انعکاس مذاکرات مجلس (شم
٩، ١١)؛ مطالب علمی، با عنوان حقایق علمی و اطلاعات مفیده (شم ٦- ٨)؛ اعلانهای
تجارتی و فرهنگی، مانند اعلان فروش چای و عطر، و یا آمادگی یک معلم برای تدریس
خصوصی برای اطفال (شم ٩، ١٤)؛ درج مقالاتی از نشریات دیگر، مانند مقالاتی از
روزنامههای فریاد و اقدام (شم ١٢، ١٥)؛ مقالات سیاسی و اجتماعی، که بیشترین حجم
ترقی به آن اختصاص داشت. مقالاتی مانند جهت عقب ماندن ما چیست و یافتن قانون
(شم ٥)، مقالاتی در باب روزنامهنگاری (جریدهنگاری ایرانیان و آیا روزنامه
خواندن چه فایدهای دارد)؛ و مسائل مربوط به زنان (انجمن نسوان و محسنات یکی
از زنان آمریک)، (شم ١٢،١٩).
بیشترین موضوعاتی که در مقالات این نشریه، بدانها پرداخته میشد، مربوط به نقد
دستگاه سلطنت، روحانیت، عدلیه، نظمیه و مجلس بود (شم ٥، ٦، ٩، ١٧). ناگفته نماند
که نقد انحراف از اصول مشروطیت در این نشریه جایگاه خاصی داشت که نمونۀ آن را در
مقالهای به نام توجه و ملاحظه میتوان مشاهده کرد (شم ١٤).
علاوه بر سردبیر که ظاهراً نوشتن سرمقالهها را بر عهده داشت، کسانی مانند علی بن
یوسف زنجانی، جواد بن یوسف زنجانی، عبدالحسین طبیب یزدی و شخصی به نام غلامحسین، از
نویسندگان ترقی بودهاند (نک : شم ٤، ٦، ٧، ١٦). در پایان برخی از مقالات این
نشریه، امضای اتب و یا یکی از فقراء دیده میشود (شم ٩، ١٦).
به درستی روشن نیست که چند شماره از ترقی منتشر شده است، ولی دست کم از شمارۀ بیست
و دوم آن خبر داریم که در اختیار براون (٢/ ٢٨٩) بوده است. این نشریه با کودتای
محمدعلی شاه در ٢٣ جمادیالاول ١٣٢٦ق/٢٣ ژوئن ١٩٠٨م، توقیف، و سردبیر آن میرزا
محمدعلیخان دستگیر شد و در باغشاه به اسارت درآمد (همانجا؛ صدر هاشمی، ٢/١٢٥؛ کهن،
٢/٢٢٧).
٢. ترقی، به مدیریت لطفالله دانشمند (ترقی)، که در ٣ دورۀ مجزا، با ٣ دیدگاه
متفاوت، در تهران منتشر میشد:
دورۀ اول، که در ٢٣ تیر ١٣٠٢ش/١٤ ژوئیه ١٩٢٣م، آغاز به انتشار کرد (ساتن، ٢٧٥).
ترقی در این دوره، به شکل روزنامه بود و با چاپ سربی هر هفته ٣ شماره از آن منتشر
میشد (صدر هاشمی، همانجا). محتویات شمارۀ اول، نشان از آن دارد که این نشریه در
دورۀ اول خود (یعنی در فاصلۀ زمانی انقراض سلسلۀ قاجار و آغاز حکومت پهلوی)، دارای
مشی سیاسی و انتقادی بوده است (نک : همو، ٢/١٢٥-١٢٦). از زمان پایان انتشار دورۀ
اول، اطلاع دقیقی در دست نیست (همانجا).
دوره دوم، که در فروردین ١٣٠٨/آوریل ١٩٢٩، منتشر شد (همو، ٢/١٢٦) و ساتن (همانجا)
به اسفند ١٣٠٧ اشاره میکند. فاصلۀ انتشار آن در این دوره، مانند دورۀ اول، ٣ شماره
در هفته بود (صدر هاشمی، همانجا). در این زمان که رضاشاه نهادهای قدرت خود را تثبیت
شده میدید، هیچگونه انتقادی را برنمیتابید. از اینرو، تغییرات کلی در محتویات
ترقی روی داد و سردبیر در کنار درج اخبار داخله و خارجه و پاورقیهای مفید، به
درج متون ادب فارسی (شاهنامۀ فردوسی)، تحقیقات تاریخی (مهاجرتهای تازیکان به ایران)
و داستان (جن در حمام سنگلج) در نشریۀ خود، روی آورد (نک : همو، ٢/١٢٦-١٢٧). با
این همه، انتشار ترقی در همین دوره متوقف شد (نک : همو، ٢/١٢٧). منابع دربارۀ
علت این امر و زمان آن سکوت کردهاند.
دوره سوم، که در ١٥ خرداد ١٣٢٣ش/٥ ژوئن ١٩٤٤م، آغاز شد (ساتن، همانجا). شکل نشریه
در این دوره، از روزنامه به مجله تغییر یافت (صدر هاشمی، همانجا) و به لحاظ موضوعی
هم، کمکم به شکل مجلهای عمومی درآمد که در آن، موضوعات متنوعی مانند اخبار سیاسی
و اجتماعی ایران و جهان، داستان، فیلم و تئاتر، شعر، ترجمه از نشریات خارجی و
تبلیغات متنوع، جای گرفت. از پایان انتشار این دوره از مجله نیز ذکری به میان
نیامده است، ولی آخرین شمارۀ موجود، در کتابخانۀ مجلس شورا نگهداری میشود که شمارۀ
٢٥٤،١ و تاریخ دوشنبه اول اسفند ١٣٤٥ را بر خود دارد (تحقیقات مؤلف).
مآخذ: براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ترجمۀ محمد
عباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛ ترقی، شمارهها و دورههای مختلف؛ ساتن، الول، نشریات منتشرۀ
ایران در بین سالهای ١٣٢٠-١٣٢٦، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب
اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ١٣٦٣ش؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات
ایران، اصفهان، ١٣٦٣ش؛ کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٢ش؛
تحقیقات مؤلف.
علی میرانصاری