دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٨٥
| تعز جلد: ١٥ شماره مقاله:٥٩٨٥ |
تَعِزّ، نام استان و شهری در جنوب یمن. استان تعز با ٦٣١،١٢ کم ٢ مساحت و
٣٥١،٥٠٤،٢ تن جمعیت (١٣٨٥ش/ ٢٠٠٦م) در جنوب شرقی یمن در کنار دریای سرخ واقع است.
شهر تعز مرکز این استان با ٦٨٩،٦٩٠ تن جمعیت، در کنار کوه صَبِر (٠٠٦،٣ متر ارتفاع)
جای دارد و از مراکز صنعتی یمن به شمار میرود. ریسندگی و جواهرسازی از صنایع مهم
تعز است. همچنین قهوه مهمترین محصول کشاورزی این استان است («فرهنگ...١»؛
ویکیپدیا٢).
نام این شهر در گذشته عُدَینه (نک : یاقوت، ٣/٦٣٤؛ الموسوعة الذهبیة...، ٩/٦٠١)،
معدنیه (ثور، ٤٥٤) و یا ذی عُذَینة (مقحفی، معجم البلدان…، ١/٢٣١) بوده، ولی تسمیۀ
فعلی آن به تَعِزّ (بغدادی، ١/٢٦٥؛ مقحفی، همانجا؛ حجری، ١/١٤٥)، تِعز (عرشی، ١٤٤)
و یا تُعِزّ (زینالعابدین، ١٩١)، برگرفته از نام قلعهای است که امروزه به آن
قاهره، و در گذشته تعز میگفتند (بغدادی، مقحفی، همانجاها؛ الموسوعة الیمنیة،
١/٢٤٠).
هرچند تاریخچۀ بنای این شهر به روایتی به سدۀ ٣ق بازمیگردد (مقحفی، معجم المدن…،
٦٩؛ الموسوعة العربیة، ٧/١١)، اما نام آن بهصورت تعز از اواخر سدۀ ٦ق در دورۀ
ایوبیان یمنی (٥٦٩- ٦٢٥ق)، زمانی که تورانشاه ایوبی به یمن آمد، به چشم میخورد (
الموسوعة الیمنیة، نیز الموسوعة العربیة، همانجاها). تغز در دوران حکومت رسولیها که
این شهر را در ٦٥٣ق/١٢٥٥م پایتخت خود قرار دادند، اهمیت، شهرت و رونق یافت (عماره،
١٤٨؛ حجری، مقحفی، معجمالبلدان، نیز الموسوعة العربیة، همانجاها). به نظر میرسد
تعز تا پیش از این دوره، قریۀ کوچکی در منطقۀ الجند، از نخستین مراکز حکومتهای
اسلامی در یمن بوده است (EI٢).
آگاهیهای ما از تعز در دورۀ ایوبیان و رسولیها براساس نوشتۀ ابن مجاور جهانگرد
دمشقی است که در ٦٢٥ق/١٢٢٨م از تعز دیدار کرده است. به گزارش او در تعز قلعهای
مستحکم با دیوارهای بلند و دروازههای سنگین وجود داشته است که از سنگ و گچ ساخته
شده بود و همچون دژی میان دو شهر تعز و المغربه قرار داشت (ص ١٥٦- ١٥٧). به نوشتۀ
همو هر سال خزانههای عدن را که ٤ خزانه بود، به این قلعه میبردند. در این
خزانهها درآمدهای به دست آمده از صدور روناس (فوه) و اسب به هند، نگهداری میشد که
مبلغ آن به ١٥٠ هزار دینار میرسید (ص ١٤٤- ١٤٥).
چنانکه گذشت، در ٦٥٣ق ملک مظفر شمسالدین یوسف بن عمر رسولی (حک ٦٤٧-٦٩٤ق)،
نخستین حاکم رسولی، شهر تعز را نوسازی و آباد کرد و آنرا مرکز و پایتخت دولت
رسولیها (بنی رسول) قرار داد (ثور، ٤٥٠؛ الموسوعة العربیة، همانجا). از این تاریخ
تعز به عنوان دومین پایتخت یمن معروف گردید (ترسیسی، الیمن...، ٢٠٥؛ الموسوعة
الیمنیة، همانجا) و در طول سدۀ ٨ ق قرارگاه حاکمان بنیرسول باقی ماند (ابوالفدا،
٩١؛ بغدادی، ١/٢٦٣؛ ابن بطوطه، ٢٤٩).
در ٧٣٢ق/١٣٣٢م همزمان با دوران حکومت ملک مجاهد سیفالدین علی بن داوود (حک
٧٢١-٧٦٤ق) ابن بطوطه، جهانگرد معروف مراکشی (د ٧٧٩ق)، از تعز دیدار کرده، و آن را
یکی از بهترین و عظیمترین شهرهای یمن توصیف کرده است. به گزارش او شهر دارای ٣
محله بوده است: محلۀ «المغربه» که سلطان و درباریانش در آن اقامت داشتند؛ محلۀ
عُدَیْنه که امرا و لشکریان در آن ساکن بودند؛ و مَحالِب (یا محاریب) که تودۀ مردم
در آن زندگی میکردند. بازار بزرگی هم در این محله وجود داشت (همانجا).
در ٨٣٩- ٨٤٠ق/١٤٣٥-١٤٣٦م بیماری وبا و طاعون در تعز به شدت شیوع یافت و منجر به مرگ
هزاران تن گردید (مقریزی، ٧/٣١١؛ واسعی، ٤٤- ٤٥).
گرچه این شهر در دوران حکومت رسولیها و در دورۀ نخست فرمانروایی عثمانیان (حک ٩٤٥-
١٠٤٥ق) شاهد رونق و شکوفایی بود، ولی همچنان تا اواسط سدۀ ١٤ق/٢٠م، شهری کوچک، با
همان بافت قدیمی باقی ماند (اباظه، ٢١؛ موزعی، ٢٣، ٣٠، ٣٣؛ الجمهوریة...، ٢٠؛
الموسوعة الیمنیة، ١/٢٤٢).
در دورۀ حکومت رسولیها در تعز نهضتی علمی و فرهنگی پدید آمد و شهر رشد و توسعه یافت
و در آن آثار و بناهای شکوهمندی ایجاد گردید که برخی از آنها هنوز هم پابرجا هستند
(مقحفی، معجمالمدن، همانجا، معجمالبلدان، ١/٢٣١-٢٣٢). از جملۀ مشهورترین بناهای
دورۀ رسولی که هنوز هم باقی ماندهاند، میتوان از مسجد جامع و مدرسۀ اشرفیه اثر
ملک اشرف ممهدالدین اسماعیل بن عباس بن داوود رسولی (حک ٧٧٨- ٨٠٣ ق) (ثور،
٤٥٤؛ کریملو، ٥٦- ٥٧؛ مقحفی، همان، ١/٢٣٢؛ هامر پورگشتال، III/٥٤٢)، مدرسه، کاخ و
مسجد جامع مظفر (مظفریه) که به دست ملک مظفر شمسالدین یوسف بن عمر (حکـ ٦٤٧-٦٩٤ق)
بنا شده است، یاد کرد (ثور، ٤٥١-٤٥٢؛ حجری، همانجا؛ کریملو، ١٩، ٥٦- ٥٧؛ الموسوعة
الذهبیة، ٩/٥٩٩؛ الموسوعة العربیة، همانجا).
١. The World… ٢. Wikipedia.
از دیگر آثار رسولیان مدرسۀ المؤیدیه (حجری، هامر پورگشتال، همانجاها)، مسجد جامع
المؤیدیه که توسط ملک مؤید هزبرالدین داوود بن یوسف (حک ٦٩٦- ٧٢١ق) بنا گردید
(ثور، ٤٥٢-٤٥٣؛ الموسوعة الذهبیة، ٩/٦٠٠)، و کاخ مشهور «مَعْقَلی»
که در ثَعَبات واقع در حومۀ تعز قرار داشت و توسط ملک مؤید در ٧٠٨ق/١٣٠٨م بنیاد
یافت. این بنا در شام و عراق بینظیر بود و خزرجی آن را به زیبایی وصف کرده است
(١/٣١١؛ نیز نک : الموسوعة الذهبیة، الموسوعة العربیة، همانجاها).
همچنین در تعز، آثار اسلامی کهن دیگری وجود دارد، همچون: مسجد جامع جَنَد (در شرق
تعز، دومین مسجد ساخته شده در یمن) ( الموسوعة العربیة، همانجا)، چاه اویس قرنی که
مورد احترام شیعیان است (کریملو، ٥٧)، و نیز ٣٥ قلعه و دژ تاریخی و چندین منطقۀ
باستانی چون جند، جَبا، یفُرس و السواء، قلعۀ دملوه، المنصوره، العروس و ثَعَبات
(مقحفی، همان، ١/٢٣٣؛ ثور، ٤٥٩؛ الموسوعة الذهبیة، ٩/٦٠١). به نوشتۀ ابن مجاور در
سدۀ ٧ق مغارهای که در کوه صَبِر جای دارد، همان غار اصحاب کهف است (ص ١٥٨).
تعز تا ١٣٢٧ش/١٩٤٨م دارای دیوار بود. هنگامی که امام احمد حمیدالدین تعز را دومین
پایتخت یمن و محل اقامت و مرکز حکومت خویش قرار داد، این شهر پیشرفت و رونق بسیاری
یافت و حتى از صنعا هم پیشی گرفت (ویکیپدیا؛ الموسوعة الیمنیة، همانجا) و شهر در
خارج از دیوار نیز گسترش یافت. با وقوع انقلاب ٤ مهر ١٣٤١ش/٢٦ سپتامبر ١٩٦٢م در یمن
و انتقال پایتخت به صنعا، شهر تعز همچنان جایگاه خود را حفظ کرد و شاهد اجرای
طرحهای عمرانی بسیاری گردید (ثور، ٤٥٥؛ الموسوعة الیمنیة، همانجا؛ کریملو، ١٩؛
ویکیپدیا).
مآخذ: اباظه، فاروق عثمان، الحکم العثمانی فی الیمن، بیروت، ١٩٧٩م؛ ابن بطوطه،
الرحلة، بیروت، ١٩٦٤م؛ ابن مجاور، یوسف، تاریخ المستبصر، به کوشش ا. لوفگرن، بیروت،
١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
بغدادی، عبدالمؤمن، مراصد الاطلاع، به کوشش علی محمد بجاوی، بیروت، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛
ترسیسی، عدنان، الیمن و حضارة العرب، بیروت، ١٩٤٧م؛ ثور، عبدالله احمد محمد، هذه هی
الیمن، بیروت، ١٩٨٥م؛ الجمهوریة العربیة الیمنیة، به کوشش محمد عزازی و هانز کروزه،
بیروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ حجری یمانی، محمد، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، به کوشش
اسماعیل بن علی اکوع، صنعا، ١٩٩٦م؛ خزرجی، علی، العقود اللؤلؤیة، به کوشش محمد
بسیونی عسل، بیروت، ١٩٨٣م؛ زینالعابدین شیروانی، بستان السیاحه، تهران، ١٣١٥ق؛
عرشی، حسین، بلوغ المرام فی شرح مسک الختام، به کوشش انستاس ماری کرملی، قاهره،
١٩٣٩م؛ عمارۀ یمنی، تاریخ الیمن، به کوشش حسن سلیمان محمود، قاهره، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛
کریملو، داوود، جمهوری یمن، تهران، ١٣٧٤ش؛ مقحفی، ابراهیم احمد، معجمالبلدان و
القبائل الیمنیة، صنعا، ٢٠٠٢م؛ همو، معجمالمدن و القبائل العربیة، صنعا، ١٩٨٥م؛
مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٨ق/١٩٩٧م؛ موزعی یمنی،
عبدالصمد، دخول العثمانیین الاول الی الیمن، به کوشش عبدالله محمد حبشی، بیروت،
١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ الموسوعة الذهبیة للعلوم الاسلامیة، به کوشش فاطمه محجوب، قاهره،
دارالغد العربی؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض، ١٩٩٩م؛ الموسوعة الیمینیة، صنعا،
١٩٩٢م؛ واسعی، عبدالواسع، تاریخ الیمن، قاهره، ١٣٧٩ق؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
EI٢; Hammer-Purgestall, J., Geschichte des osmanischen reiches, Graz, ١٩٦٣;
Wikipedia, en.wikipedia. org; The World Gazetteer, www. world- gazetteer.com.
ستار عودی