دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٩٣٠

تَسْلیم، تخلص چند شاعر پارسی زبان که در سده‌های ١١ و ١٣ق /١٧ و ١٩م، در ایران و هند می‌زیستند:
١. تسلیم خراسانی (سدۀ ١١ ق)، شاه رضا، متخلص به تسلیم. اوحدی وی را با ظاهری قلندرانه در ١٠٨٣ق/١٦٧٢م، در کشمیر دیده است (ص ٢٣٥). وی به سلسلۀ بکتاشیه منسوب بود و اصلح او را اصفهانی دانسته (ص ١٣٨)، ولی راشدی متذکر این اشتباه شده است (نک‌ ‌: گلچین معانی، ١/٢٢٠). تسلیم از مریدان حسین ‌سبـزواری ‌بود و در بقعـۀ وی ‌در کشمیر مدفـون‌ گردید
(آقا بزرگ، ٩/١٧١).
٢. تسلیم شیرازی: ٣ تن شاعر شیرازی تسلیم تخلص کرده‌اند که دو تن آنها در خور توجه‌اند:
الف ـ محمدطاهر، متخلص به تسلیم (سدۀ ١١ق). از او اطلاعات چندانی در دست نیست، جز اینکه در شیراز می‌زیسته، و به صحافی اشتغال داشته است. از وی تنها ٣ بیت نقل شده است (نک‌ ‌: نصرآبادی، ١/٥٥٢؛ رکن‌زادۀ آدمیت، ٢/٣١؛ علی حسن خان، ٨٥).
ب ـ محمدهاشم، متخلص به تسلیم (د ١١٠٩ق/١٦٩٧م)، که اهل شیراز بوده، و در عهد اورنگ زیب عالمگیر (١٠٢٧- ١١١٨ق) به هندوستان مهاجرت کرده است. وی گاهی هاشم نیز تخلص می‌کرد (گلچین معانی، ١/٢٢١). سبک سخن او با طرز جلال اسیر شهرستانی (د ١٠٦٩ق) و ناصرعلی سرهندی (د ١١٠٨ق) نزدیک است (خلیل، ٣٤). دیوانی از وی در دست است (گلچین معانی،
همانجا) که علی ابراهیم خلیل (همانجا) آن را دیوانی مختصر می‌داند.
سومین شاعر تسلیم تخلصِ شیراز، میرزا محمدعلی است (سدۀ ١٤ق) که با داور شیرازی نویسنده مرآت الفصاحه معاصر بوده است. از این شاعر اطلاعات چندانی در دست نیست (نک‌ : داور، ١١٩-١٢٠).
٣. تسلیم اصفهانی، میرزا صادق اصفهانی، متخلص به تسلیم (سدۀ ١٣ ق)، مردی صاحب ذوق و اهل طریقت و مرید غلام علی‌شاه جلالی هندی (هدایت، ٤١٤). او چندی به سیاحت آفاق پرداخت و دیوانی بالغ بر ٥ هزار بیت از خود به یادگار گذاشت (همانجا؛ نیز نک‌ : آقا بزرگ، ٩/١٧٠). وی با هدایت (همانجا) معاصر بود، اما ملاقاتی میان آنان اتفاق نیفتاد.
در همین دوره، شاعر دیگری با تخلص تسلیم زندگی می‌کرد که رسالۀ صبح صادق از او ست (نک‌ ‌: اعتمادالسلطنه، ٢٢٥؛ نیز آقابزرگ، ٩/١٧٠، ١٥/٦). خیام‌پور (١/١٨٦) این شاعر را با تسلیم اصفهانی (میرزا صادق) یکی می‌داند.
شاعر دیگری به نام میرزا زین‌العابدین متخلص به تسلیم به عنوان شاعری اصفهانی معرفی شده است که اطلاعات چندانی از او در دست نیست (نک‌ : نصرآبادی، ١/١٣٠، صبا، ١٥٤؛ علی حسن خان، ٨٦). نیز شاعران دیگری با تخلص تسلیم یاد شده‌اند که چندان در خور اعتنا نیستند (خیام‌پور، ١/١٨٦-١٨٧).

مآخذ: آقا بزرگ، الذریعة؛ اصلح، محمد، تذکرۀ شعرای کشمیر، به کوشش حسام الدین راشدی، کراچی، ١٣٤٦ش؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن، المآثر و الآثار، تهران، ١٣١٣ق؛ اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛ خلیل، علی ابراهیم، صحف ابراهیم، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٨١م، خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تهران، ١٣٦٨ش؛ داور، محمد مفید، مرآت الفصاحه، به کوشش محمود طاووسی، شیراز، ١٣٧١ش؛ رکن زادۀ آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن سرایان فارس، تهران، ١٣٣٨ش؛ صبا، محمدمظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛ علی حسن خان، صبح گلشن، بهوپال، ١٢٩٥ق؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٧٨ش؛ هدایت، رضا قلی، ریاض العارفین، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، ١٣٣٤ش.
عبدالله مسعودی