دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٨٠

تِرِک، رودخانه‌ای در شمال قفقاز. این رود با درازای حدود ٦٠٠ کم‍ ، در شمال شرقی قفقاز در دو کشور جمهوری گرجستان و جمهوری فدرال روسیه جریان دارد و مساحت حوضۀ آبریز آن حدود ٤٣ هزار کمـ٢ است.
تـرک از دامنـه‌های جنوبی کـوههای قفقاز بـزرگ از رشته‌ ـ کوههای آب پخشان و یخچالهای کوه زیلگاخوخ در گرجستان سرچشمه می‌گیرد و به سوی شمال جریان می‌یابد و از راه تنگۀ داریال به سمت شهر ولادی قفقاز، مرکز جمهوری خودمختار آلان (اوستیای شمالی سابق) در فدراسیون روسیه جریان ‌یافته، در شمال این شهر با دریافت چندین شاخابه به مسیر خود ادامه می‌دهد و در شمال شهر مایسکی به سمت شرق تغییر جهت داده، به رودی پرآب بدل می‌گردد. پس از آبیاری شهرها و روستاهای بسیار، در شمال جمهوریهای خودمختار اینگوش و چچـن، در شمال غـربی شهر گـودِرمس با جهـت غربـی ـ شمال شرقی تا جنوب شهر قیزلار در جمهوری خودمختار داغستان پیش می‌رود و رود سونژا به آن می‌پیوندد و پس از پیمودن مسیری، دلتـایی بـاتلاقی بـه وسعت حـدود ٠٠٠٤ کم‍ ٢ تشکیل می‌دهد و در خلیج آقراخان به دریای مازندران می‌ریزد (فرهنگ...١، ٤٢٤؛ GSE, XXV/٥١٩-٥٢٠؛اطلس...٢، فهرست، ٨٤؛ انکارتا٣؛ کلمبیا٤).
این رودخانه به سبب داشتن آب خروشان برای کشتیرانی

مناسب نیست. از این‌رو، از آب آن فقط برای آبیاری استفاده می‌شود (نک‍ : EI٢؛ کلمبیا).
پیشینۀ تاریخی: بر اساس آگاهیهای موجود، سرزمینهای پیرامون رود ترک از سدۀ ٣ق‌م می‌بایست محل آمد و شد اقوام چادرنشین آلان (ه‍ م) بوده باشد (گروسه، ١١٦)؛ در حدود سال ٣٧٤م این قبایل در سرزمینهای پیرامون رود ترک مستقر شدند (همو، ١١٧).
در سده‌های نخستین هجری، سرزمینهای پیرامون رود ترک احتمالاً در قلمرو پادشاهی خزرها قرار داشته است، اما جغرافیانویسان اسلامی از این رود و نواحی آن یاد نکرده‌اند (بارتولد، III/٥٠٣). ظاهراً نام ترک نخستین‌بار در جنگ میان هولاکو و برکه خان (برکای) فرمانروای اردوی زرین آمده است. در ٦٦٠ق/١٢٦٢م هولاکو سپاهی به سمت دربند فرستاد و از رود یخ زدۀ ترک گذشت، اما یکباره در آن سوی با مقاومت سرسختانۀ برکه خان روبه‌رو شد و شکست خورد و سپاه وی با شتاب عقب‌نشینی کرد و هنگام بازگشت یخ رود ترک شکست و گروه بسیاری از سپاهیان او در آب غرق شدند (رشیدالدین، ٢/١٠٤٤-١٠٤٧).
در سده‌های ٧-٨ق/١٣-١٤م سرزمینهای پیرامون رود ترک در قلمرو پادشاهی اردوی زرین قرار داشت (نک‍ : حمدالله، ٢٥٨-٢٥٩؛ گروسه، ٤٦٩؛ بارتولد، همانجا). اما با پیشروی روسها به نواحی جنوب روسیه، در نیمۀ دوم سدۀ ١٦م سواحل رودخانۀ ترک به قلمرو آنان افزوده شد (براکساپ، ١٩). در دورۀ فرمانروایی ایوان مخوف، امپراتور قدرتمند روسیه (حک‍ ١٥٤٧-١٥٨٤م) پس از فتح خانات غازان در ٩٦٠ق/١٥٥٢م و خانات هشترخان (آستاراخان) در ١٥٥٦م قزاقهای روسیه در نواحی پیرامون رود ترک ظاهر شدند. آنان نه تنها مردم سرزمینهای قفقاز را غارت می‌کردند، بلکه به سوی فرستادگان تزار نیز دست درازی می‌نمودند. ایوان مخوف دستور سرکوبی آنان را صادر کرد. پس از شکست قزاقان، آنان به نقاط متعددی ازجمله کناره‌های رود ترک رانده شدند و در آنجا یک مجتمع قزاق‌نشین بنیاد نهادند (هاورث، /١٠٣٩(٢)II؛ بارتولد، همانجا).
نیروهای روسیه در ٩٩٦ق/١٥٨٧م به مناطق اطراف رود ترک رسیدند و در تِرسْکی گورودوک دژی بنا کردند که پایگاه تهاجمات بعدی آنان در قفقاز شد (بنیگسن، ٣٤). نخستین قزاقان در قفقاز شمالی در اثنای سدۀ ١٦م در دو گروه جداگانه وارد منطقه شدند و در دلتای ترک و در کوهپایه‌های چچن ساکن گردیدند. قزاقهای ترک گِرِبِنْسکیه یا گِرِبِستی نامیده شدند (گامر، ١؛ بدلی، ٨-٩).

١. Geografichecki ٢. Britannica ٣. Encarta ٤. The Columbia

در ١٠١٣ق/١٦٠٤م تزار بوریس گودونف، دست به یورش بزرگی در شمال قفقاز زد. هدف وی تسخیر داغستان بود که راه ایران را به سوی روسها باز می‌کرد، ولی داغستانیها با کمک عثمانی به مقابله با آنها برخاستند و قوای روسها را تار و مار، و کلیۀ دژهای روسیه در کنار رود ترک را با خاک یکسان کردند و آنها را تا هشترخان به عقب راندند (بنیگسن، ٣٥-٣٦).
در ١٠٦٣ق/١٦٥٣م شاه‌عباس دوم دستور داد که دژهایی را که دولت روسیه در اطراف رودخانه‌های قوی سو و ترک احداث کرده بود، ویـران سـازند. خسروخـان ــ بیگلربیگی شـروان ــ و سُرخای ــ شمخال داغستان ــ و شماری دیگر از امرای داغستان و شروان برای اجرای دستور شاه عباس به قفقاز لشکرکشی کردند و پس از نبرد با نیروهای روسیه، قلعه‌ها را تسخیر و ویران نمودند (وحید، ١٥٩-١٦٠).
در ١١٣٥ق/١٧٢٢م در اثنای عملیات جنگی، پتر کبیر قزاقهای دُن را در فاصلۀ میان قزاقهای ترک و گربنسکیه اسکان داد و به این نورسیدگان نام تِرِسکیه سمینیه (خانوادۀ ترک) داده شد (گامر، ٢). در لشکرکشی روسها به قفقاز شمالی در ١١٩٠ق/١٧٧٦م به فرماندهی ژنرال پوتمکین برای جلوگیری از حملۀ مسلمانان در طول رود ترک، جبهه‌ای به نام جبهۀ ترک تشکیل دادند (گوگچه، ٥٥). در جنگ شیخ منصور با روسها، مسلمانان قفقاز به حملۀ متقابل دست زدند و با سپاه ١٥ هزار نفری از تِرِک گذشتند و روسها را تا دریاچۀ مانیچ در شمال منطقه، عقب راندند (همو، ١٥٤-١٥٥).
جنگ و درگیری بین مسلمانان قفقاز و قوای روسیه در پیرامون ترک تا اواخر سدۀ ١٨م ادامه داشت. روسها در این دوره تا رود ارس پیش رفته بودند. در ١٢٠٧ق/١٧٩٣م پس از مرگ کاترین و شیوع بیماری در میان سپاه، به دستور تزار روسیه، ناگزیر به‌عقب‌نشینی تا ساحل رود ترک‌شدند. در این عقب‌نشینی اردوی ژنرال بلگاکف که سرگرم تسخیر گوبا (قُبه) بود، در عملیات کمین به دام نیروهای قفقاز افتاد و تا ساحل شمالی رود ترک عقب‌نشینی کرد (بدلی، ٥٩؛ گوگچه، ٢١٩).
در اثنای جنگهای بزرگ قفقاز (١٨١٧-١٨٥٩م) میان مسلمانان قفقاز شمالی و نیروهای روسیه، بارها قلعه‌های تدافعی روسها در طول ساحل شرقی رود ترک مورد حملۀ نیروهای تحت امر شیخ شامل قرارگرفته بود (آوتر خانف،١٣٠؛بلانچ، II/٢٤٨-٢٥١, ٢٥٢).
١. Trk ٢. Tukiue ٣. Tutsziue ٤. Tu-che ٥. Torkhoy ٦. Trkt ٧. Trkz
٨. Turkyt
در جنگ جهانی دوم، در تابستان ١٣٢١ش/١٩٤٢م آلمانها به قفقاز شمالی حمله کردند و ارتش شوروی در امتداد رود ترک و

گردنه‌های سلسله کوههای قفقاز به ساختن استحکامات و استقرار
واحدهای نظامی اقدام نمودند؛ با این‌همه، ارتش آلمان از رود ترک گذشت و آنها قفقاز شمالی را به تصرف درآوردند و پس از مقاومت شدید نیروهای شوروی و گروههای چریکی ناگزیر به ترک قفقاز شدند (جنگ...، ١٦١).
رود ترک در بین مردم قفقاز از اهمیت اقتصادی و جغرافیایی خاصی برخوردار است. در اواخر سدۀ ١٣ق/١٩م گروهی از روشن‌فکران گرجستان، نهضتی را به نام ترگ دالئولی به معنی کسی که از آب ترک آشامیده است، بنیان نهادند که نام خود را از این رود گرفته است (مترولی، ٤٩).

مآخذ: آوتر خانُف، عبدالرحمان، مسئلۀ اقلیتهای ملی در شوروی، ترجمۀ فتح‌الله دیده‌بان، تهران، ١٣٧١ش؛ براکساپ، مری، روسیه و قفقاز شمالی، دو قرن مبارزۀ مسلمانان قفقاز، ترجمۀ غلامرضا تهامی، تهران، ١٣٧٧ش؛ بینگسن، الکساندر و مری براکساپ، مسلمانان شوروی، گذشته حال و آینده، ترجمۀ کاوه بیات، تهران، ١٣٧٠ش؛ جنگ کبیر میهنی اتحاد جماهیر شوروی ١٩٤١-١٩٤٥م، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران، ١٣٦١ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفى موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ گوگچه، جمال، قفقاز و سیاست امپراتوری عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، ١٣٧٣ش؛ مترولی، روئین، گرجستان، ترجمۀ بهرام امیر احمدیان، تهران، ١٣٧٥ش؛ وحید قزوینی، محمدطاهر، عباس‌نامه، به کوشش ابراهیم دهگان، اراک، ١٣٢٩ش؛ نیز:

Baddeley, J. F., The Russian Conquest of the Caucasus, Richmond, ١٩٩٩; Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥; Blanch, L., The Sabres of Paradise, London, ١٩٦٠; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١-٢٠٠٥; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; Gammer, M., Muslim Resistance to the Tsar, London, ١٩٩٤; GeograficheckiĮ entsiklopedicheskiĮ slovar, Moscow, ١٩٨٦; Grousset, R., LEmpire des Steppes, Paris, ١٩٤٨; GSE; Howorth, H. H., History of the Mongols, New York, ١٨٧٦.
بهرام امیراحمدیان