دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٦٢

تَرْبیَت، هفته‌نامۀ فرهنگی، علمی و اجتماعی به سردبیری محمد حسین فروغی که از روز پنج‌شنبه ١١رجب ١٣١٤ق/
١٦دسامبر ١٨٩٦م، در ٤ صفحه با چاپ سنگی و خط نستعلیق به عنوان نخستین نشریۀ آزاد و غیردولتی ایران آغاز به انتشار کرد و در ٢٩ محرم ١٣٢٥ق/١٤ مارس ١٩٠٧م به کار خود پایان داد.
سردبیر و صاحب امتیاز تربیت، محمدحسین فروغی، ذکاء‌الملک اول از نزدیکان محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در وزارت انطباعات، و مدیر و معلم مدرسۀ علوم سیاسی بود که در انتشار روزنامه‌های اطلاع، ایران، اردوی همایون و مرآت السفر، مشارکت داشت (محیط، ١٨١؛ پروین، ٢/ ٣٨٩، ٤٠٠؛ معصومی، ٥). او که شایستۀ لقب «پدر مطبوعات ایران» است (نک‌ : صدر هاشمی، ١/٦)، با انگیزه‌ای وطن‌خواهانه (قاسمی، ٤) و به عقیدۀ برخی، با تشویق سیدجمال‌الدین اسدآبادی، میرزا علی‌خان امین‌الدوله و محمدباقر اعتمادالسلطنه (پروین، ٢/٤٠١؛ دولت آبادی، ١/ ١٩٩) به نشر نخستین روزنامۀ غیردولتی و آزاد اقدام کرد. با اینکه این روزنامه خود را آزاد و غیردولتی معرفی کرده است (پروین، ٢/٣٩٠، ٤٢٥؛ کهن، ١/١٨٠، ١٨١، ١٨٢-١٨٣)، اما از حمایتهای دولت بی‌بهره نبود، مانند استفاده از چاپخانۀ دولتی، معافیت پستی و احتمالاً خدمات رایگان خوش‌نویس روزنامه، یعنی میرزا زین‌العابدین قزوینی ملک الخطاطین (پروین، ٢/٧٩٠-٧٩١). برخی از شخصیتهای غیر دولتی، مانند حاج زین‌العابدین تقی‌یف بادکوبه‌ای نیز از تربیت حمایت می‌کردند (نک‌ : همو، ٢/٧٩١؛ قاسمی، ١٩).
تربیت تا شمارۀ ٦٧ به طور هفتگی منتشر شد، ولی از شمارۀ ٦٨ (یکشنبه، ١١ ذیقعدۀ ١٣١٥) به بعد با حمایتهای میرزا علی‌خان امین‌الدوله به عنوان نخستین نشریۀ یومیۀ ایران به مدت ٦ ماه روزانه انتشار یافت. با این همه، در پایان سال دوم و پس از انتشار شمارۀ ١٢٩ (پنج‌شنبه، ٥ شوال ١٣١٦) بار دیگر به صورت هفتگی درآمد (دولت‌آبادی، همانجا؛ پروین، ٢/٤٠٠؛ قاسمی، ٧). توزیع تربیت در تهران به وسیلۀ ٥ کتاب‌فروشی، و در شهرستانها توسط پُست و یا فرّاش مخصوص انجام می‌پذیرفت (قاسمی، ٤، ٢٩-٣٠).
تربیت مجموعه‌ای از مطالب گوناگون، و شامل این موضوعات بود:
١. ادبی و فرهنگی، مانند سروده‌های ذکاء الملک فروغی، شاعران دیگر و حتى سرایندگان نوپا، و نیز اخبار کتاب که مورد توجه و علاقۀ خاص فروغی بود (براون، ٢/٢٨٦؛ پروین، ٢/٤٣٥؛ معصومی، همانجا).
٢. پاورقی، که غالباً از زبان فرانسه توسط فروغی و برخی دیگر ترجمه می‌شد؛ مانند «ترجمۀ حال حکیم بزرگ گالیله»، «عشق و عفت»، «کلبۀ هندی» و «ترجمۀ حال نیوتن» (قاسمی، ٩؛ پروین، ٢/٤٣٧).
٣. اخبار، شامل خبرهای خارجی که گاه تحت عنوان «اخبار زمان»، حجم در خور توجهی داشت و از طریق «تلگرام» دریافت می‌شد (معصومی، ٥؛ پروین، ٢/ ٦١٨؛ قاسمی، همانجا)، اخبار داخلی‌که از طریق «وقایع‌نگاران» روزنامه فراهم‌ می‌آمد (همو، ٨) و اخبار تهران که تحت عنوان «اخبار محلی» و جز آن ارائه می‌گردید (همو، ٢٢).
٤. مقالات، در زمینه‌های علمی، فنی و تاریخی، شامل مقاله‌های ترجمه شده از زبانهای عربی، انگلیسی و فرانسه (محیط، ٢٣٤) و مقالات تألیفی مانند «حشمت ایران» و «صنعت حکاکی» (قاسمی، ٦).
٥. آگهیها، که طولانی‌ترین و مفصل‌ترین آنها در تربیت درج می‌شد. تربیت مبتکر «رپرتاژ آگهی» در تاریخ مطبوعات ایران است (پروین، ٢/ ٤٣٨). حجم بسیاری از این آگهیها یا اعلانات مربوط است به موضوع کتاب (معصومی، ٧) و بقیه جنبۀ تجارتی دارد (نک‌ : قاسمی، ٩).
منابع تربیت عبارت‌ بود از گزارش «وقایع‌نگاران»، تلگرافات خارجی (همو، ٨، ٩)، نشریات داخلی، مانند اطلاع و خلاصة الحوادث (پروین، ٢/٧٣٣) و نشریات خارجی، مانند الهلال، المنار، المؤید مصری و همدم شباب، چاپ آمریکا (همو، ٢/٧٣٥؛ معصومی، ٥) که توسط محمدحسین فروغی، فرزندش محمدعلی، محمد قزوینی، نیرالملک، عبدالله میرزا قاجار و سلیمان خان (احتمالاً میکده)، ترجمه، تألیف و تدوین می‌شد. این افراد در سالهای ١٣١٥-١٣١٦ق، در قالب هیئت تحریریۀ مجله، خود را «انجمن معظم» یا «انجمن روزنامه» می‌نامیدند و سیاست کلی نشریه را تعیین می‌کردند (پروین، ٢/٤٠١، ٧٣٥، ٧٦٦؛ آرین‌پور، ١/٢٤٥؛ صدر هاشمی، ٢/١١٧؛ قاسمی، ٣).
در میان ویژگیهای مختلف تربیت دو ویژگی سیاسی و ادبی آن بیشتر مورد توجه و بحث قرار گرفته است. براون و آرین‌پور معتقدند که روش تملق‌آمیز فروغی به مقدار بسیاری از ارزش و اعتبار تربیت کاسته است (همانجاها) و زرین‌کوب (ص ١٨٧) وابستگی فروغی به دولت را مانعی در راه اشاعۀ فکر آزادی و ترقی می‌داند و معصومی (همانجا) به عنوان شاهدی بر این ادعا می‌گوید که نشانه‌ای از تب و تاب انقلاب مشروطیت در تربیت دیده نمی‌شود. با این همه، دولت آبادی (همانجا) شیوۀ فروغی را مقتضی آن زمان می‌داند و کهن (١/١٩٤) بر آن است که تربیت در سالهای استبداد در بیداری توده‌ها وگسترش اندیشه‌های نوین نقش مهمی داشته است و صدرهاشمی (٢/ ١١٩) نیز به گونه‌ای بر همین معنا تأکید می‌ورزد و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل (نک‌ : قاسمی، ٢) می‌گوید: مطالبی که در دورۀ استبداد کسی

یارای گفتن آنها را نداشت، فروغی به قدرت قلم و در پردۀ انشاء و ادب می‌گفت و مردم را به روزنامه علاقه‌مند می‌کرد. بهار انشاء تربیت را خوب توصیف می‌کند و فروغی را مسلط به دو سبک نگارش قدیم و جدید می‌داند (٣/٣٤٦) و کهن از پشتوانۀ درخشان ادبی مقالات تربیت سخن می‌گوید (١/١٨٣) و محیط طباطبایی (ص ١٨١) و صدر هاشمی (٢/١١٦) تربیت را به لحاظ فصاحت، بلاغت و زیبایی نثر، در شمار بهترین روزنامه‌های فارسی زبان قرار می‌دهند؛ اما پروین (٢/٤٠٠، ٤٢٨، ٦١٠) نثر این روزنامه را منشیانه، مغلق، فنی و ادیبانه می‌داند که نویسندۀ آن هیچ‌گاه نتوانسته است گریبان خود را از فضل فروشی برهاند.
انتشار تربیت مدت ٩ سال ادامه یافت. در این زمان، گاه آن‌چنان از استقبال مردمی برخوردار می‌شد که برخی از شماره‌های آن نایاب می‌گردید (قاسمی، ١٩، ٢١). با امضای فرمان مشروطیت و برپایی مجلس شورای ملی، نسل جدیدی از روزنامه‌نگاران پرشور، با قلمی تند و زبانی آتشین و شیوه‌ای انقلابی ظهور کردند و زمینۀ کناره‌گیری روزنامه‌نگارانی چون فروغی که به تعبیر محیط طباطبایی (همانجا) «خود را از ادامۀ وظیفۀ روزنامه‌نگاری به نحو دلخواه و مفید و معتدل عاجز» می‌دیدند، فراهم آوردند. فروغی که به درستی دریافته بود «وضع تغییر کرده»، و زمان گوشه‌گیری و انزوا فرارسیده است، از شمارۀ ٣٨٣ تربیت (نک‌ : غرۀ ربیع‌الاول ١٣٢٤، ص ١) بر آن بود تا به گفتۀ خودش «کِبَر سن و ضعف پیری را بهانه» کرده، «از نگارش روزنامۀ تربیت چشم» بپوشد. او سرانجام در شمارۀ ٤٣٤ (٢٩ محرم ١٣٢٥، ص ٢)، بار دیگر با تمسک به «ضعف پیری و علت مزاج»، «راه اعتزال» پیمود و روزنامۀ تربیت را برای همیشه تعطیل کرد (نیز نک‌ : قاسمی، ٢٣، ٢٥؛ پروین، ٢/٥١٢؛ کهن، ١/١٨٣؛ محیط، همانجا).

مآخذ: آرین پور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥٤ش؛ براون، ادوارد، مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطه، ترجمۀ محمدعباسی، تهران،١٣٣٧ش؛ بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، ١٣٣٧ش؛ پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، تهران، ١٣٧٩ش؛ تربیت، تهران، ١٣٢٤ق، شم‌ ٣٨٣، س ١٣٢٥ق، شم‌ ٤٣٤؛ دولت آبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، ١٣٦١ش؛ زرین‌کوب، عبدالحسین، از گذشتۀ ادبی ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛ صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٣-١٣٦٤ش؛ قاسمی، فرید، مقدمه بر تربیت، تهران، ١٣٧٦ش؛ کهن، کوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات‌ایران، تهران، ١٣٦٠ش؛ محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ‌ایران،تهران، ١٣٦٦ش؛ معصومی‌همدانی، حسین،«کتاب در هشتاد سال پیش»، نشر دانش، تهران، ١٣٦٢ش، س ٤، شم‌ ١. علی‌میرانصاری