نشانه موقوف (معلّق): نشانه‌اى است كه تحقّق يافتن آن بستگى به مسئله ديگرى دارد و اين برخلاف علايم حتمى است كه براى آن چنين شرطى وجود ندارد، نشانه موقوف تابع قانون محو و ثبوت است. آيت الله صافى گلپايگانى در كتاب مجموعه رسائل اين مفهوم را آورده، مى‌گويد:

تمامى حوادث، موقوف و احتمالى نيست بلكه برخى حتمى و برخى ديگر در لوح محو و ثبوت قرار گرفته است و روى دادن يا روى ندادن آن به امورى مانند دعا و صدقه و ... بستگى دارد. به عبارت ديگر، هر حادثه‌اى كه در جهان اعم از حالت‌ها و رويدادها، به امر الهى انجام مى‌شود، يا حتمى الوقوع است ... يا غير از آن يعنى وجود و عدم وجود و چگونگى صورت آن به دو شكل است؛ طبيعى يعنى چنان كه طبيعت موجود مى‌طلبد و غيرطبيعى يعنى آنچه كه مانع طبيعت موجود مى‌شود و در آن تأثير مى‌گذارد يا باعث تقديم يا تأخير آن مى‌شود.[١]

«اربلى» در مورد حوادث ظهور مى‌گويد:

بعضى از اين حوادث حتمى و بعضى مشروط است.[٢]

اين نوع تقسيم‌بندى و اشاره به امور موقوف در حديث امام ابوجعفر (ع) آمده است. ايشان فرموده‌اند:

از امور، برخى حتمى است و بدون چون و چرا، روى خواهد داد و مواردى نيز نزد خداوند مشروط و موقوف است كه اگر او بخواهد جلو مى‌اندازد يا آن را از بين مى‌برد يا ثابت مى‌گرداند ....[٣]

حال، پس از اينكه در مورد امور و علامت‌هاى حتمى كه در روايت‌هاى تاريخى صراحتاً حتميت آن ذكر شده است، سخن گفته شد، علايمى را كه صريحاً حتمى بودن آن ذكر نشده بلكه فقط اشاره‌اى به آنها شده است، مى‌آوريم:

با مطالعه و تأمّل در آن حوادث تاريخى كه در روايات و در لابه‌لاى حوادث حتمى آمده، در خواهيم يافت كه آنها عموماً حول محور حوادث جنگى مى‌چرخد كه ميان مذاهب مختلف رخ مى‌دهد. از جمله:

١. اختلاف ميان شرق و غرب‌

«نعمانى» با ذكر سند از امام باقر (ع) نقل مى‌كند:

قائم (ع) در يكى از سال‌هاى فرد قيام مى‌كند.

سپس فرمود:

اختلاف شرق و غرب، آرى و اهل قبله پيش مى‌آيد، آنگاه مردم در آن چنان سختى مى‌افتند كه ترس و وحشت بر آنها غلبه مى‌كند ... الخ.[٤]

٢. جنگ ميان رومى‌ها و مسلمانان‌

حسان بن عطيه مى‌گويد:

«مكحول» و «ابن زكريا»، نزد خالد بن معدان رفتند و من هم با آنها همراه شدم. در آنجا، او براى ما در