نتيجه اوّل: همانا نشانه‌هاى مشروط و موقوف قابليت محو و اثبات را دارند، در حالى كه نشانه‌هاى حتمى، در برابر اين قانون سر فرود نمى‌آورد و حتماً به وقوع مى‌پيوندند و اين محو و ثبوت به آن شرطهايى كه آن نشانه‌ها به آن وابسته است، بستگى دارد. بنابراين تلاش مى‌شود تا مسائل و امورى كه باعث مى‌شود آنها روى ندهند، شناخته شود.

نتيجه دوم: برخلاف نشانه‌هاى حتمى، ممكن است اراده انسان مانند وقوع نشانه‌هاى مشروط شود، يعنى در آنها دخالت كند و مانع روى دادن آنها شود. به ويژه اينكه بيشتر نشانه‌هاى مشروط در جنگ‌ها و رواج فساد جامعه نمود مى‌يابد، به عنوان مثال در دعاى عهد كه مشخّصاً از زبان معصومان (ع) نقل شده، آمده است: همانا تو گفتى و گفتار تو عين حقيقت است، فساد در خشكى و دريا به وسيله مردم، آشكار شد. اكنون اى خداوندا! وليت را و پسرِ دخترِ رسولت را كه هم‌نام رسول توست، پديدار ساز. اين فساد، توسط مردم به وجود آمده است و به خاطر همين، آقاى طباطبايى به اين مفهوم اشاره كرده و گفته است:

«بعضى مواقع، حوادث موجود از برخى كارها تبعيت مى‌كند. اطاعت انسان از خداوند متعال و حركت در راهى كه باعث خشنودى اوست، سبب فرود آمدن نيكى‌ها و باز شدن درهاى بركت و رحمت مى‌شود و منحرف شدن از صراط مستقيم و متمايل شدن به گمراهى و نيت‌هاى ناپسند و انجام اعمال نادرست و زشت، باعث آشكار شدن فساد در خشكى و دريا (سراسر زمين) و نابودى ملّت‌ها و گسترش ظلم و فاصله گرفتن از امنيت و باعث بروز جنگ و ساير بدى‌هايى كه به انسان و اعمالش مربوط است، مى‌شود. وجود مشكلات و حوادث ويران‌كننده موجود چون سيل و زلزله و رعد و برق و طوفان و غيره از اين موارد هستند و خداوند پاك، سيل عرم و طوفان نوح و صاعقه قوم ثمود و بادهاى سرد و پر سر و صداى قوم عاد را از جمله اين موارد به شمار آورده است».[١]

با اين مقدّمات ما مى‌توانيم آيات موجود را كه از نشانه‌هاى ظهور به شمار مى‌روند تفسير كنيم، نشانه‌هايى كه حتمى نيستند مانند خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى و طلوع چيزى در آسمان و خارج شدن آتشى از مشرق و همه اين نشانه‌ها هر چند كه حتمى نيستند، امّا وابسته به شرطهايى هستند كه در پيدايش حوادث دخيل‌اند و از رابطه ميان كارهاى انسان از يك سو و حوادث موجود از سوى ديگر پرده برمى‌دارند. علاوه بر همه اينها، درمى‌يابيم كه تفاوت ميان نشانه‌هاى حتمى و مشروط، تأثير زيادى در جنبش‌هاى سياسى و تغيير واقعيت زندگى در جهان دارد و روايت‌هاى عصر ظهور نيز بر آن تأكيد كرده‌اند.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. مجموعة الرسائل، ج ٢، ص ١٠٩

[٢]. كشف الغمة، ج ٢، ص ٢٥٦

[٣]. تفسير عياشى، ج ٢، ص ٢١٧

[٤]. كتاب الغيبة، ص ٢٦٢

[٥]. مصنف بن أبى شيبة، ج ٤، ص ٥٨٣

[٦]. دو محل در سوريه در نزديكى شهر حلب.

[٧]. صحيح مسلم، ج ٤، ص ٢٢٢١

[٨]. شرح اصول الكافى، ج ٦، ص ٢٥٥

[٩]. شهرى در نزديكى نيشابور.

[١٠]. شيخ طوسى، الامانى، ص ٢٦٥

[١١]. همان، ص ٣٨٢

[١٢]. صحيح البخارى، ج ٩، صص ٧٦ ٧٥

[١٣]. همان، ج ٩، ص ٧٦

[١٤]. سنن ابن ماجة، ج ٢، ص ١٣٦٠

[١٥]. صحيح البخارى، ج ٩، ص ٧٥

[١٦]. علّامه طباطبايى، تفسير الميزان، ج ٢، ص ١٨١.