ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٢ - بررسى وضعيت فرهنگى- سياسى شيعيان يمن
آيا شيعيانى كه پس از انقلاب اسلامى گرايش به اماميه پيدا كردهاند، مراسم خاصى مثل مراسم غدير يا عاشورا دارند؟
امروزه شيعيان زيدى و شيعيان دوازده امامى در مراسمى مثل روز غدير، در مناطقى جمع مىشوند و عالم برجستهاى از آنها در آن روز سخنرانى مىكند، مسئله ولايت حضرت على (ع) را تعريف مىكند، ميوه و شيرينى پخش مىكنند و شبيه خوانى انجام مىدهند و از روز اول ذىحجه تا ١٨ ذىحجه را «عيد غدير» مىگويند.
زيدىها به طور خاص، غير از مراسم غدير، چه مراسم ديگرى دارند؟
مراسم ديگرى هم وجود دارد؛ مثلًا، اكنون با وجود انقلاب اسلامى، برخى مراسم گرچه كم هست، ولى از شيعيان دوازده امامى وارد جامعه شيعيان زيدى شده است؛ مثل عاشورا. مراسم عاشورا قبلًا نبود؛ تا پيش از انقلاب اسلامى، ميان زيدىها چنين مراسمى مطرح نبود، ولى در حال حاضر، تعداد زيادى از شيعيان زيدى روش ايرانيان و شيعيان عراقى را ياد گرفتهاند و در روز عاشورا سينه مىزنند و روضه مىخوانند. همچنين «دعاى كميل» مىخوانند. اينها از فرهنگ شيعه دوازده امامى به آنجا آمدهاند. گرايش به دعاى كميل، مفاتيحالجنان، و بعضى ادعيه شيعه پس از انقلاب اسلامى زياد شده است؛ چون بيشتر جامعه زيدى در ظلم بودهاند. اينها در حال انقراض بودند. اعتراف مىكنم كه اگر انقلاب اسلامى نبود، مذهب زيدى از بين رفته بود؛ چون تهاجم فرهنگى از مصر و كشورهاى عربى و فيلمهاى تلويزيونى، همه مذهب اهل سنّت را تبليغ مىكنند و بر سنّى بودن عرب و ناسيوناليسم عرب تأكيد زياد دارند. همه اينها موجب شده است كه همين ٦/ ٥ ميليون زيدى، به ظاهر زيدى باشند. فقط با آمدن انقلاب اسلامى و كتابهاى شيعه، كه از قم به آنجا آمدند، خود زيدىها بعداً به مذهب زيدى برگشتند. من از آنها مىپرسيدم كه چرا زيدى شديد، مىگفتند: ما كتاب المراجعات علامّه شرفالدين را خوانديم. يكى از رهبران زيدىها، «محمّد منصور» مىگفت: «اگر انقلاب اسلامى نبود، زيدىها از بين رفته بودند، چون به هر حال، دولت شيعه آمده، ما هم شيعه هستيم. با آمدن يك دولت شيعه، ما دوباره زنده شديم و دوباره به تشيع خود اميدوار شديم.» خود علماى زيدى گفتهاند: اگر انقلاب اسلامى نبود، الان يك زيدى هم در يمن نبود. خوشبختانه بيشتر آنهايى كه موجب گسترش مذهب دوازده امامى در يمن شدهاند، همين زيدىها بودهاند. بيشتر كسانى كه به عنوان مبلّغ به يمن رفتند، توسط شخصيتهاى زيدى حمايت شدند؛ نه تنها حمايت شدند، بلكه به آنها اجازه دادند كه مدرسه بسازند و تبليغ كنند، حتى اجازه دادند فرزندانشان هم شيعه شوند. مفتى زيدى «آقاى علامه محمّد زباره» در يمن مىگفت: «تشيع واقعى در قم است.»
آيا در ايام شهادت امام على (ع) نيز شيعيان آنجا مراسم ويژهاى دارند، يا فقط اين مراسم روز عاشورا برگزار مىشود؟
مراسم اكنون كمابيش برگزار مىشوند، ولى قبلًا اين مراسم نبود. اين مراسم به تدريج، از فرهنگ شيعه دوازده امامى وارد مذهب زيدى شده و گرچه آنها زيدى هستند، ولى به صورت شيعه دوازده امامى عمل مىكنند. وقتى وارد شهر زيدى مىشويد، مىبينيد نود درصد كتابهاى آنها از شيعيان دوازده امامى است.
وضعيت علما و روحانيان يمن چطور است؟ آيا زيدىها عالم و روحانى برجسته دارند؟ آنها كجا درس مىخوانند؟
آنها غالباً در شهر علمى زيدىها در يمن، شهر «صعده» هستند؛ در اين منطقه مدارس علميه وجود دارد و به خصوص در تابستان هجده هزار طلبه به خاطر تعطيلات مدارس در آنجا جمع مىشوند. منطقهاى كه مدتى قبل در آن جنگى درگرفت؛ جنگى كه واقعاً جنگ عليه مذهب بود. تعدادى از علماى شيعه زيدى در اين جنگ كشته شدند، كه برخى از آنها قريب هشتاد سال سن داشتند. اين جنگ در واقع يك قتل عام توسط عوامل دولتى بود كه صورت گرفت. آيتالله محمّد رضا جلالى، كه با علماى زيدى زياد ارتباط دارد، مىگفت: «كشتارها زياد بودند؛ دست كم از سال ١٩٦٢ يعنى از ٤٢ سال قبل، دست كم پنجاه هزار زن و مرد و علماى شيعى كشته شدهاند. به طور تقريبى، هر هفته يا هر دو هفته، يا امام جماعت يا يك روحانى برجسته يا يك شخصيت برجسته، و را يا يكى از معتقدان به دين را كشتهاند.
آيا شيعههاى دوازده امامى هم در آنجا روحانى دارند؟
بله، دارند، ولى شيعه دوازده امامى چون تازه در يمن پا گرفته نمىتوان گفت صد درصد جا گرفته است.
آيا از يمن هم در قم طلبه وجود دارد؟
بله، اينها وقتى درس خواندند، براى تبليغ، به يمن بر مىگردند.
آيا در يمن، زيارتگاهى هم وجود دارد؟
بله، بيشتر زيارتگاهها جاهايى هستند كه امام على (ع) در آنجا حضور يافتهاند. وقتى پيامبر، امام على (ع) را به يمن فرستادند، امام على (ع) در آنجا يك مسجد ساختند اين مسجد هنوز هم هست و خيلى مقدّس مىباشد. مسجد ديگرى هم هست به نام «مسجد الشهيدين» كه خيلى شهرت دارد.
زيدىهاى يمن درباره امام زمان (ع) چه اعتقادى دارند؟
شيعيان زيدى عصمت پنج تن (آل عبا) را قبول دارند؛ امام على، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسين (ع). بقيه افراد مثل زيد، امام جعفر صادق و امام باقر (ع) را به عنوان افراد مقدّس قبول دارند، نه به عنوان معصوم، و قايلند كه پس از رحلت امام حسين (ع) ديگر مسئله «عصمت» و «نصّ» تمام شد.
آيا مىتوان گفت مسئله «مهدويت» در آنجا بروز اجتماعى ندارد، به خلاف آنچه مثلًا در نيمه شعبان در