صورتى مى تواند اين دو نقش مهم را ايفا كند و طبقه محروم را در مقابل بهره كشان و ستمگران روى پا نگهدارد كه وقوعش در هر روز و هر ساعت ممكن باشد. ولى اگر تاريخ ظهور معلوم باشد نسلهايى كه عمر خود را متصل به آن زمان نمى دانند خود به خود از شعاع تاثير اين اعتقاد خارج، ستمكشان نااميد و ستمگران بى پروا مى شوند. و بديهى است كه طرحى با اين اهميت نمى تواند تنها در يك نصل مؤثر باشد بلكه بايد به گونه اى باشد كه هر كس در هر عصر و زمانى خود را در شعاع ظهور بداند. به همين جهت در اسلام همه ابعاد اصلاح جهانى آخر الزمان با دقت مشخص شده ولى زمان هظور در هاله اى از ابهام باقى مانده است.

و درست به همين دليل از فرداى غيبت شيعيان در انتظار فرج بوده اند و مردم هر دوره اى خود را مردم آخر الزمان مى پنداشته اند.

بنابراين ابهام ظهور فرج از بعد زمانى و عدم اطلاع از زمان دقيق آن يك ضرورت غير قابل اجتناب است ولى علاقه شديد مردم به اين موضوع از يك جهت و اهتمام معصومين (ع) به طرح اين مساله در جامعه از جهتى ديگر باعث شده كه همزمان با طرح اصل مساله اصلاح براى تعيين اجمالى زمان ظهور علائم و نشانه هايى بيان شود.

علما و انديشمندان اين علائم را جمع كرده و تحت عناوين «علائم ظهور» و يا «ملاحم»[١] و «فتن»[٢] تدوين نموده اند. به طورى كه مرحوم «شيخ آغابزرگ طهرانى» در كتاب «الذريعه» جمع آورى كرده است تنها علماى شيعه ٤٢ كتاب تحت عنوان «ملاحم»[٣] كتاب تحت عنوان «فتن»[٤] و سه كتاب تحت عنوان «علائم الظهور» به رشته تحرير آورده اند كه بسيارى از آنها توسط اصحاب ائمه و در قرون اوليه اسلام تاليف شده است.

اين، تعداد كتبى است كه مستقلا در اين موضوع نگاشته شده و گرنه در بسيارى از كتب روايى و كلامى شيعه و حتى در كتب تاريخ براى اين منظور بابى در نظر گرفته شده است.

ما در اين بحث برآنيم تا سيرى اجمالى در نشانه هاى ظهور داشته باشيم ولى قبل از ورود به اصل بحث و بررسى اين نشانه ها ذكر چند مقدمه ضرورى است.

١- همانطور كه اعتقاد به ظهور مهدى اختصاص به شيعيان نداشته و پيروان مذاهب ديگر اسلامى همانند شيعيان به اين اصل معتقد هستند، توجه به ملاحم و فتن نيز مخصوص شيعيان نيست علماى بزرگ اهل سنت نيز روايات فراوانى در اين زمينه نقل كرده اند. بعضى از كتب مهم اهل سنت كه اخبار ملاحم در ضمن آنها روايت شده به قرار ذيل است:

١- درالمنثور ٢- مستدرك حاكم ٣- جمع الجوامع ٤- كنرالعمال ٥- مجمع الزوايد ٦- عقدالدرر ٧- حلية الاولياء ٨- تذكرة القرطبى ٩- مقدمه ابن خلدون ١٠- الخصائص الكبرى ١١- ينابيع المودة ١٢- حليقة الابرار ١٣- صحيح بخارى ١٤- صحيح مسلم ١٥- سنن ابن ماجه ١٦- سنن ابى داود ١٧- سنن ترمذى به اضافه اينكه بعضى از علماء دانشوران اهل سنت در اين زمينه آثار مستقلى تاليف نموده اند چنانكه مؤلف كتاب «در جستجوى قائم عج» در تحقيقى ارزنده جمع آورى نموده تعداد پنج نفر از علماى اهل سنت در اين موضوع صاحب اثر مى باشند كه نام ايشان به اين قرار است.

١- ملاجلال الدين سيوطى شافعى داراى سه كتاب به نامها:

«علامات المهدى»[٥]، «نبذة من علامات المهدى»[٦] «البرهان فى علامة مهدى آخر الزمان»[٧] مى باشد.

٢- ابن حجر هيثمى شافعى مكى داراى كتاب «علامات المهدى المنتظر»[٨]

٣- ابن حجر هيثمى سعدى مصرى شافعى صاحب كتاب «حاشية على القول المختصر فى علامات المهدى المنتظر»[٩]

٤- على بن حسام الدين متقى هندى مؤلف كتاب «البرهان فى علامات المهدى»[١٠] و كتاب «تلخيص البيان فى اخبار مهدى آخر الزمان»[١١]

٥- ابن كمال پاشا حنفى صاحب كتاب «تلخيص البيان فى علامات مهدى آخر الزمان»[١٢] و تعداد ديگرى از بزرگان اهل سنت كه كتابهايى در موضوع ملاحم و فتن از خود به يادگار نهاده اند.

٢- بديهى است كه همه رواياتى كه در اين زمينه وارد شده از نظر اعتبار سندى در يك مرتبه نيستند پاره اى از علائم در تعداد فراوانى از روايات‌