امام بزرگوار ضمن تبيين، تشريح، پالايش و پيرايش آموزه هاى اسلامى در زمينه هاى مختلف اعتقادى، اخلاقى و فقهى و تحكيم پايه هاى ايمانى پيروان خود، تلاش فراوانى براى توسعه و تعميق انديشه مهدوى و فرهنگ انتظار در ميان شيعيان نمودند و با به جا گذاردن صدها روايت در اين زمينه، اين انديشه و فرهنگ را تازگى و طراوت بيشترى بخشيدند.[١]

پس از اين دو امام و پيش از امام حسن عسكرى (ع) امامى كه بيش از همه بر مواريث شيعى در زمينه باور مهدوى و فرهنگ انتظار افزود و گنجينه هاى گرانبهايى براى امت اسلام به يادگار گذاشت امام رضا (ع) است.

براساس پژوهش مؤلف محترم مسند الإمام رضا (ع)[٢] و تتبع پژوهشگران ارجمند مجموعه ارزشمند معجم أحاديث الإمام المهدى (ع)[٣] افزون بر ٣٠ روايت از امام رضا (ع) در زمينه باور مهدوى و فرهنگ انتظار نقل شده كه هر يك از آنها ما را با بعدى از ابعاد بيكران شخصيت امام مهدى (ع) و قيام رهايى بخش و عدالت گستر آن حضرت آگاه مى سازد.

١. خالى نبودن زمين از حجتهاى الهى‌

امام رضا (ع) در مواضع متعددى با تأكيد بر اينكه زمين هيچگاه از حجت الهى و امام به حق خالى نمى ماند به طور غير مستقيم موضوع امامت را تثبيت مى كردند.

از جمله آن حضرت در پاسخ «سليمان الجعفرى» يا «سليمان بن جعفر الحميرى» كه مى پرسد:

تخلو الأرض من حجة اللّه؟

آيا زمين از حجت خدا خالى مى ماند؟

مى فرمايد:

لوخلت الأرض طرفة عين من حجة لساخت بأهلها.[٤]

اگر زمين [به اندازه‌] يك چشم برهم زدن از حجت خالى بماند، ساكنانش را در خود مى برد.

مضمون اين روايت از سوى تعدادى ديگر از راويان با تغييرات جزيى در عبارت، نقل شده است.[٥]

براساس اين روايت تا آستانه قيامت زمين از امامى كه حجت خداست خالى نخواهد ماند، هر چند كه در مقاطعى از تاريخ اين حجت الهى بنابر ضرورتهايى در غيبت به سر برد.

٢. نام و نسب امام مهدى (ع)

با توجه به لزوم شناخت امام دوازدهم و لزوم جلوگيرى از حيرت و سرگردانى شيعه در شناسايى منجى موعود، امام رضا (ع) در احاديث متعددى، گاه به نقل از پدران و اجداد طاهرينش تا رسول گرامى اسلام (ص) و گاه بدون نقل از ايشان به معرفى سلسله نسب آن امام مى پرداختند.

از جمله در يكى از روايتهايى كه امام رضا (ع) به واسطه پدران بزرگوار خود از رسول گرام اسلام (ص) نقل مى كنند، چنين آمده است:

أنا سيّد من خلق اللّه، عزّوجلّ، وأنا خير من جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و حملة العرش و جميع ملائكة اللّه المقربين و أنبياءاللّه المرسلين، و أنا صاحب الشفاعة والحوض الشريف و أنا و علىّ أبوا هذه الأمّة من عرفنا فقد عرف اللّه عزّوجلّ و من أنكرنا فقد أنكر اللّه، عزّوجلّ، و من علىّ سبطا أمّتى و سيداشباب أهل الجنّة، الحسن والحسين و من ولد الحسين تسعة أئمّة، طاعتهم طاعتى و معصيتهم معصيتى، تاسعهم قائمهم و مهديّهم.[٦]

من سرور آفريده هاى خداى عزّوجلّ هستم؛ من از جبرئيل، ميكائيل، اسرافيل، حاملان عرش، همه فرشتگان مقرب خدا، و پيامبران مرسل خدا برترم؛ من صاحب شفاعت و حوض شريف [كوثر] هستم. من و على دو پدر اين امتيم؛ هر كس كه ما را شناخت خداى عزّوجلّ را شناخته است و هر كه ما را انكار كند، خداى عزّوجلّ را منكر شده است. دو سبط اين امت و دو سيد جوانان اهل بهشت، حسن و حسين، از [فرزندان‌] على اند و از نسل حسين نه امامند كه پيروى از آنان پيروى از من و نافرمانى از آنها نافرمانى از من است. نهمين نفر از اين امامان، قائم (برپا دارنده) و مهدى آنان است.

آن حضرت در روايت ديگرى مى فرمايد:

الخلف الصالح من ولد أبى محمد الحسن بن على و هو صاحب الزمان و هوالمهدى.[٧]

آن جانشين صالح از فرزان ابومحمد حسن بن على است و او صاحب الزمان و مهدى است.

در روايت ديگرى امام رضا (ع) پس از آنكه «دعبل» در پيشگاه آن حضرت قصيده معروف خود را در وصف اهل بيت مى خواند و در آن از قيام آخرين امام ياد مى كند، مى فرمايد:

يا دعبل الإمام بعدى محمد ابنى و بعد محمد ابنه علىّ و بعد على ابنه الحسن و بعدالحسن ابنه الحجة القائم المنتظر فى غيبته، المطاع فى ظهوره لولم يبق من الدنيا إلّا يوم واحد لطوّل اللّه عزّوجلّ ذلك اليوم حتّى يخرج فيملاء الأرض عدلًا كما ملئت جورا.[٨]

اى دعبل! امام پس از من فرزندم محمد و پس از محمد فرزندش على و پس از على فرزندش حسن و پس از حسن فرزندش حجت قائم است. همو كه در غيبتش انتظار كشيده مى شود و در ظهورش اطاعت مى گردد. اگر از [عمر] دنيا يك روز بيشتر باقى نمانده باشد خداوند عزّوجلّ آن روز را آن قدر طولانى مى كند تا او قيام كند و زمين را از عدل و داد پر كند همچنانكه از جور و ستم پر شده بود.

در اين زمينه احاديث ديگرى نيز از آن حضرت‌