ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٠ - ٣ اختلافات فرقه اى پس از رحلت امام عسكرى (ع)

خانه حضرت فرستاد و فرمان داد: هر كسى را كه در آن خانه يافتيد، بكشيد و سرش را براى من بياوريد، اين سه نفر وارد خانه شدند و يك اطاق مخفى يافتند كه پرده اى زيبا داشت. هنگامى كه پرده را بالا زدند، گويا دريايى پر از آب ديدند كه در انتهاى آن مردى با بهترين هيئت، روى حصيرى بر آب ايستاده و مشغول نماز است. دو نفر وارد آب شدند، و آنگاه كه نزديك بود غرق شوند با اضطراب از آن خارج شدند. ساعتى بيهوش ماندند؛ سر انجام سرپرست آنان از فرد نمازگزار عذرخواهى كرد، ولى آن فرد نمازگزار بدون التفات به آنان نمازش را ادامه داد. اين سه نفر پيش خليفه رفتند و آنچه را كه ديده بودند براى او بيان داشتند. خليفه گفت: اين سخن را به هيچ كس نگوييد.

بار ديگر در پى اين حادثه «معتضد» حمله ديگرى را ترتيب داد و گروه بيشترى را به خانه امام عسكرى (ع) فرستاد، اين گروه وقتى وارد خانه شدند، از درون سرداب صداى قرائت قرآن شنيدند، پس بر در سرداب ايستادند و مراقب بودند تا كسى از آنجا خارج نشود. فردى كه درون سرداب بود (گويا امام مهدى (ع)) از غفلت آنان استفاده كرد و از سرداب خارج شد. وقتى رئيس آنان آمد، گفت: داخل سرداب شويد و فردى را كه قرآن مى خواند دستگير كنيد، گفتند: مگر او را نديدى كه خارج شد؟ گفت: پس چرا او را دستگير نكرديد؟ گفتند: گمان كرديم تو او را ديده اى. بنابراين، اقدامى نكرديم.[١]

تنها موردى كه نام سرداب در ارتباط با حضرت مهدى (ع) در روايات شيعى وجود دارد اين دو مورد است و مربوط به ١٩ سال پس از شروع غيبت صغرا است؛ آن هم با اين مضمون كه آن حضرت از سرداب خارج شد. اين داستان كجا و داستان ساختگى شروع غيبت از سرداب و بقاى حضرت در آن سرداب و اجتماع شيعه در آن مكان در هر صبح و شام و انتظار خروج حضرت كجا؟!.

٢. ويژگيهاى دوره غيبت صغرا

همان گونه كه قبلًا بيان شد براى امام مهدى (ع) بعد از دوره اختفا و رحلت امام عسكرى (ع) دو نوع غيبت وجود دارد؛ يكى «غيبت صغرا» و كوتاه مدت است كه با پايان دوره اختفا آغاز شد، و ديگر «غيبت كبرا» و دراز مدت كه بعد از دوره «غيبت صغرا» شروع شده است و هنوز ادامه دارد.

دوره «غيبت صغرا» كه از زمان شهادت امام حسن عسكرى (ع)؛ يعنى آغاز امامت امام مهدى (ع) شروع و با درگذشت سفير چهارم آن حضرت؛ يعنى «ابوالحسن على بن محمد سمرى» پايان پذيرفت، ويژگيهايى دارد كه به آن اشاره مى گردد:

١. زمان «غيبت صغرا» محدود است و از نظر زمانى نزديك به هفتاد سال طول كشيد. به خاطر همين محدوديت و كوتاهى زمان، از آن به «غيبت صغرا» تعبير نموده اند، برخلاف «غيبت كبرا» كه زمانش طولانى است و مدت آن را جز خدوند كسى نمى داند.

٢. در دوره «غيبت صغرا»، امام مهدى (ع) به كلى از ديده ها پنهان نبود، بلكه با وكلا و سفيران خاصش در تماس بود، و گاهى سفيران آن حضرت ملاقات برخى از افراد را با امام مهدى (ع) ترتيب مى دادند.[٢]

مردم پرسشهاى خود را به وسيله سفيران چهارگانه، با امام (ع) در ميان مى گذاشتند و پاسخهاى خود را دريافت مى كردند. درا ين دوره توقيعاتى از ناحيه مقدسه و با واسطه سفيران چهارگانه براى شيعيان صادر مى شد.[٣]

اما در دوره «غيبت كبرا» و بعد از درگذشت «سمرى»، اين رابطه قطع شد. امام مهدى (ع) چند روز قبل از درگذشت «سمرى»، مرگ قريب الوقوع او را به وى خبر مى دهد و آنگاه بيان مى دارد كه، اين ارتباطهاى ٧٠ ساله، در دوره «غيبت كبرا» وجود نخواهد داشت.

٣. در دوره «غيبت صغرا» امام (ع)، چهار وكيل و يا نماينده داشت كه براى تك تك آنان و يكى پس از ديگرى، حكم وكالت صادر نمود و ديگر نمايندگان حضرت از سوى اين چهار نفر مأموريت داشتند. اما بعد از پايان اين دوره، فرد خاصى به عنوان نائب ويژه آن حضرت وجود ندارد، بلكه به فرموده ائمه (ع) هر كس شرايط وكالت را داشته باشد، مى تواند وكيل و نماينده عام آن حضرت باشد. بنابراين، دوره بعد از «غيبت صغرا» را مى توان به «دوره رهبرى، يا وكالت فقيهان» معرفى نمود.

٤. در دوره «غيبت صغرا» ممكن بود برخى از افراد، آن حضرت را ببينند و امام مهدى (ع) را بشناسند، ولى در دوره «غيبت كبرا» كسى او را نمى بيند و اگر هم ببيند او را نمى شناسد.[٤]

اگر هم برخى از خواص، حضرت را ببينند و بشناسند اجازه ندارند آن را براى ديگران بازگو نمايند،[٥] مگر با اجازه خود حضرت و يا به افراد مورد اطمينان.

٣. اختلافات فرقه اى پس از رحلت امام عسكرى (ع)

حاكمان عباسى كه بنا به ماهيتشان به روشهاى ظالمانه روى آورده بودند، روز به روز محبوبيت خود را در افكار عمومى از دست مى دادند. اما امامان معصوم (ع) با توجه به كردار شايسته و پيشينه نيكويى كه داشتند روز به روز در نزد امت اسلامى محبوب تر و مقبول تر مى شدند.

حاكمان عباسى پيوسته از پايگاه اجتماعى محروم، ولى امامان شيعه (ع) پيوسته به پايگاه اجتماعى بيشترى نائل مى شدند.

اين روند كه براى حكمرانان ستم پيشه عباسى سخت ناگوار و شكننده بود، چاره را در فزونى ستم و جو اختناق ديدند، آنان همواره بر امامان شيعه ستم روا مى داشتند تا جايى كه خانه امام حسن عسكرى (ع) در كنترل حكومت عباسيان قرار داشت و شيعيان نمى توانستند آزادانه با آن حضرت در ارتباط باشند. آنان در صدد بودند تا اگر براى امام عسكرى (ع) فرزندى متولد شود، او را به شهادت رسانند.

طبيعى است كه اين جو اختناق و سياست عباسيان موجب گردد تا امام يازدهم (ع) راه احتياط، تقيه و رازدارى را بيش از پيش، به كار برد.