«وَعَدَاللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‌ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً»[١]

«هُوَالَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‌ وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ.»[٢] و[٣]

آيات ناظر به آينده جوامع انسانى، بر عنصر خوش‌بينى در جريان كلّى نظام طبيعت و طرد عنصر بدبينى درباره پايان كار بشر تأكيد ورزيده است، به نوعى فلسفه تاريخ بر اساس سير صعودى و تكاملى آن اشاره دارد.[٤] از نگاه اسلام، دين با پشت سر گذاشتن مراحل مختلف، در كامل‌ترين شكل خود به بشر عرضه شده است:

«الْيَوْمَأَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً»[٥]

و همواره با انتقال از جامعه‌اى به جامعه ديگر، شكوفاتر مى‌گردد:

«مَنْيَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ»[٦]

خداوند از پيامبران گذشته، پيمان گرفته است كه به پيامبر خاتم (ص) ايمان‌آورده، به او يارى رسانند.[٧] بنابراين، تمام نبوّت‌ها و شرايع پيشين، مقدّمه و پيش‌درآمد شريعت ختميّه‌اند.[٨] از ظاهر برخى آيات، چون:

«وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ...ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ»[٩]

و نيز بعضى روايات‌[١٠] برمى‌آيد كه يشينيان از مردم آخرالزّمان، فضيلت و مرتبه بالاترى داشته‌اند؛ امّا اهل تفسير،[١١] سبقت‌گرفتگان را پيامبران و اصحابشان دانسته و سبقت را فضيلتى براى اقوام گذشته نشمرده‌اند؛ زيرا طبيعى است كه اصحاب پيامبر (ص)، نسبت به تمام پيامبران ديگر و اصحابشان بسيار كم‌تر باشند؛[١٢] البتّه رواياتى نيز حاكى از نسخ آيه مزبور نقل شده كه درست به نظر نمى‌رسد[١٣] و به دليل سطح بالاى‌