و همچنين در آياتى كه خداوند متعال فعلش را در مقام استيلا و سلطنت و قدرت مطلقه ضمير متكلّم وحده مى‌آورد، و در مقامى كه اسباب را دخالت مى‌دهد ضمير متكلّم مع الغير مى‌آورد دقت بسزا لازم است.

تبصره: در سرّ استجابت دعا بايد به اين چند مطلب توجّه داشت:

الف: نفس ناطقه انسانى موجودى مشترك بين طبيعت و عقل است لذا مبحث نفس نيز مشترك بين علم طبيعى و الهى است كه برخى از مسائل آن به عنوان كتاب نفس در طبيعيّات مطرح مى‌شود چون نمط سوم «اشارات» و كتاب نفس «شفاء» و غيرهما، و برخى در الهيّات چون چهار نمط آخر «اشارات» و برخى از فصول الهيّات «شفاء».

ب- مطلب ديگر توحيد حق سبحانه و تعالى به منطق كامل قرآنى يعنى توحيد اسلامى كه موضوع مباحث كتب حكمت متعاليه و صحف عرفانيّه است يعنى «انّ البارى تعالى كلّ الأشياء و مع كونه كلّ الأشياء لا يوجد فيه شى‌ء من الأشياء حتّى يكون هناك كثرة لا بالفعل و لا بالقوّة» فافهم. و از آن در اصطلاح فنّى خودشان تعبير به وحدت شخصى وجود مى‌كنند كه وجود مساوق حق است يعنى‌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ‌ (حديد: ٤). زبان ابراهيم خليل و يوسف صدّيق ٨ است:

قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَ‌ (انبياء: ٥٧)، فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ (يوسف: ١٠٢). غرض در توجّه به معنى فطر و فاطر در توحيد حقيقى است.

چو ابراهيم و يوسف باش ذاكر		جناب حق تعالى را به فاطر
كه بى‌دور و تسلسلهاى فكرى‌		بيابى دولت توحيد فطرى‌
ترا صد شبهه ابن كمونه‌		نماند خردلى بهر نمونه‌

ج- مطلب ديگر اينكه نفس ناطقه انسانى منطبع در مادّه نيست و چون عارى از موادّ و قوّه و استعداد است نسبت تعلّق او با غير از بدنش را امكان هست چنان كه‌