از این آیه استفاده می شود که اگر چه اعلان نتایج این شهادت در روز قیامت است، اما احاطه به موضوع شهادت یعنی اعمال و رفتار قوم، در دنیا و در خلال معاصرت شاهد با امت خود حاصل می شود; چرا که در این فقره از آیه می فرماید:(و تا وقتی در میانشان بودم بر آنان گواه بودم; پس چون روح مرا گرفتی...)، به همین دلیل لازم است شاهدی که خداوند متعال در روز قیامت به وسیله او بر قوم احتجاج می کند با کسانی که مورد شهادت وی واقع می شوند معاصر باشد، به همین دلیل نمی توان - چونان زمخشری که در تفسیر خود مرتکب این اشتباه شده است[١]- شهیدانی را که بر امت ها شهادت می دهند به انبیا(علیهم السلام)محصور نمود، بلکه لازم است این گونه معتقد شویم که در هر زمانی شاهدی بر اعمال معاصران، وجود دارد. چنان که فخر رازی در تفسیر خود به این مسأله تصریح کرده است; آنجا که می گوید: «اما کلام خداوند متعال: وَنَزَعْنا مِن کُلِّ أُمَّة شَهِیداً ;و از میان هر امتی گواهی بیرون می کشیم، معنایش این است که کسی را مشخص می کنیم تا بر آن ها شهادت بدهد، حال بعضی گفته اند که این شهدا همان انبیا هستند و شهادت می دهند که خود دلایل و آیات الهی را به قوم رسانده و نهایت سعی خود را در تشریح و ایضاح دلایل الهی بر مردم به کار برده اند و در این صورت آشکار می گردد که کوتاهی از مردم بوده است و این باعث ازدیاد غم و غصه آن مردم می شود.

دیگران نیز گفته اند: این شاهدان کسانی هستند که در هر زمانی بر اهل زمان خود شهادت می دهند و انبیا نیز در جمله این شهیدان قرار می گیرند و این اعتقاد به معنای آیه نزدیکتر است، چرا که خداوند متعال در این آیه به صورت عموم همه امت ها و جمعیت ها را شامل این حکم نموده که از میان آن ها شاهدی برانگیزد و برهه هایی از زمان که پیامبری در آن وجود نداشته و به زمان های فترت مشهور است همچنین زمان هایی که بعد از وفات حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)بوده است نیز در عموم این آیه داخل می شود پس در این صورت با برانگیختن آن شاهدان مردم می دانند که حق با خداوند و رسول اوست...»[٢].

نتیجه می گیریم که ناچار باید در عصر و زمان ما نیز شاهدی بر امت وجود داشته باشد هم چنان که در هر زمانی این چنین است. مؤید این مطلب استفاده از اسم اشاره «هولاء» در دو آیه سوره نساء و حج می باشد; آنجا که از شهادت رسول اکرم حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)در رابطه با امت خود گوید: وَ جِئْنَا بِک شهِیداً عَلی هَؤُلاءِ ;و تو را بر اینان گواه آوریم . که این کلمه، اشاره به معاصران آن حضرت دارد، چرا که برای نسل های بعدی شاهدان دیگری وجود خواهد داشت[٣]. حال در عصر و زمان ما چه کسی شاهد بر ما است؟! ما برای پی جویی صفاتی که قرآن کریم برای شناخت آن شاهد (شهید) و جواب این سؤال مشخص نموده است به آیات قرآن کریم باز می گردیم.

صفات امام شاهد

آیه ٨٩ سوره نحل تصریح می کند که آن شاهد از جنس خود بشر می باشد...شهِیداً عَلَیْهِم مِّنْ أَنفُسِهِم ;...گواهی از خودشان برایشان برانگیزیم . این مطلب از آیات دیگر نیز استفاده می شود آن جا که در جمله(مِن کلّ أُمة)، از لفظ «مِن» تبعیضیه استفاده شده است...

[١] تفسیر کشّاف ٣ / ٤٢٩.

[٢] تفسیر کبیر ٢٥ / ١٢ - ١٣، ر.ک: مجمع البیان: در ذیل همین آیه.

[٣] تفسیر کبیر ٢٥ / ١٢ - ١٣، تفسیر کشاف ٢ / ٦٢٨.