لفظ امام در قرآن کریم بر کسی اطلاق می شود که دیگران به وی اقتدا نموده و از او پیروی کنند و این مفهوم در قرآن تنها به دو صورت استعمال شده و استعمال سومی ندارد و آن دو چنین است: یکی در مورد امامی که از جانب خداوند تبارک و تعالی برای هدایت خلق به امر خداوند عزوجل منصوب شده است، چنان که در این چند آیه از کلام خداوند عزوجل آمده است:

وَ جَعَلْناهُمْ أَئمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ;

آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می کردند[١].

وإِنی جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَاما ;من تو را پیشوای مردم قرار دادم[٢].

ووَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلی الَّذِینَ استُضعِفُوا فی الأَرْضِ وَ نجْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجْعَلَهُمُ الْوَارِثِین ;

و خواستیم بر کسانی که در زمین فرو دست شده اند منّت نهیم و آنان را پیشوایان)مردم(گردانیم، و ایشان را وارث)زمین(کنیم[٣].

ووَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَاما; و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان[٤].

پس در همه این موارد ملاحظه می شود که جعل و قرار دادن امامت تنها مستقیماً به خداوند متعال نسبت داده شده است.

و اما نوع دوم از امامت و معنای امام در قرآن کریم مربوط به کسانی است که در راه گمراهی، پیشوا و مقتدای مردم قرار گرفته اند چنان که در آیه شریف:

فَقَاتِلُوا أَئمَّةَ الْکفْرِ ;پس با پیشوایانِ کفر بجنگید[٥].

و آیه: وَ جَعَلْناهُمْ أَئمَّةً یَدْعُونَ إِلی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنصرُون ;

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که پیروان خود را به سوی آتش فرا می خوانند و در قیامت کمکی به آنان نخواهد شد[٦].

لفظ امام به همین معنی آمده است.

این در رابطه با استعمال لفظ امام در خصوص افراد می باشد و اما در رابطه با استعمال لفظ امام در غیر افراد در دو معنی و تنها به صورت مفرد ذکر شده است در حالی که امام در دو معنای گذشته هم با صیغه مفرد و هم با صیغه جمع استعمال شده بود، اما اولین معنای امام در استعمال در غیر افراد به معنی تورات است; چنان که در قرآن کریم آمده است: وَ مِن قَبْلِهِ کِتاب مُوسی إِمَاماً وَ رَحْمَة ;

و پیش از وی)نیز(کتاب موسی راهبر امام و مایه رحمت بوده است[٧].

و شاید از این استعمال بتوان نتیجه گرفت که لفظ امام را می توان بر سایر کتاب های آسمانی، یا لااقل بر کتاب های آسمانی بزرگ اطلاق کرد و اما معنی دوم به معنای لوح محفوظ است که در این آیه شریف آمده است:

وَ کلَّ شیْء أَحْصیْناهُ فی إِمَام مُّبِین ;و هر چیزی را در کارنامه ای روشن برشمرده ایم[٨].

مراد از امام در آیه شریف

[١] انبیاء/ ٧٣.

[٢] بقره/ ١٢٤.

[٣] قصص / ٥.

[٤] فرقان/ ٧٤.

[٥] توبه/ ١٢.

[٦] قصص / ٤١، البته جَعل الهی در این آیات به این معنی نیست که خداوند متعال آنان را همانند امامانِ هدایت، برای پیشوایی و امامت در راه باطل نصب می کند; بلکه به تعبیر مرحوم علامه طباطبایی در المیزان: «معنای پیشوا کردن آنان برای دعوت به آتش این است که : ایشان را پیشقدم در کفر و گناه کرد در نتیجه دیگران به ایشان اقتدا کرده ، و به آنان پیوستند» ترجمه المیزان ١٦ / ٥٤.

[٧] هود/ ١٧.

[٨] یاسین / ١٢.