شادى و شادكامى از ديدگاه اسلام - خطيب، سيد مهدى - الصفحة ٨٠ - ز ارزشگذارى اخلاقى نشاط

پاسخ، اين است كه اين گونه حالات، تا آن جا كه غير اختيارى باشند، از نظر اخلاقى، خنثا بوده، و هيچ بار ارزشى مثبت يا منفى ندارند. توضيح مطلب، اين‌كه: اين حالات تا آن جا كه انفعالى، طبيعى و جبرى است، فعل اخلاقى شمرده نمى‌شود، ارزش مثبت يا منفى ندارد و قابل ستايش يا نكوهش نيست؛ ولى در ادامه، واكنش‌هايى كه انسان، به تناسب اين حالات، انجام مى‌دهد، اختيارى هستند و بنا بر اين، در دايره اخلاق قرار مى‌گيرند كه داراى ارزش مثبت يا منفى، و قابل ستايش يا نكوهش‌اند. اين حالات، مانند ديگر حالات ادراكى، وقتى تحقّق مى‌يابند كه انسان، نسبت به مورد يا عامل خارجى آنها، آگاهى و توجّه پيدا كند. توجّه به اين عامل، گاهى به صورت دفعى و غير اختيارى حاصل مى‌شود، مثل كسى كه وقتى نگاهش به شير درنده‌اى بيفتد كه آماده حمله به اوست، بى‌اختيار، از آن مى‌ترسد. گاهى هم توجّه به عامل خارجى، با اختيار خود انسان حاصل مى‌شود، مثل آن كه با انديشه و كاوش و تحليل اختيارى خود، از وجود عاملى تهديد كننده، آگاه مى‌شود. آگاهى از عامل خارجى غيراختيارى، خارج از حوزه اخلاق است؛ ولى آگاهى از عوامل خارجى اختيارى، در حوزه اخلاق است و موضوع، ارزش اخلاقى و مورد ستايش يا نكوهش است؛ چرا كه اين احساسات و انفعالات نفسانى، در حدوث و بقا و در تقويت و تضعيف و جهت‌يابى، هم اختيارى و زاييده عوامل اختيارى‌اند و هم ويژه آثار عملى كه بر اين حالات، بار مى‌شود، و واكنش‌هايى كه تحت تأثير اين حالات انجام مى‌دهد، به صورت روشن‌ترى، اختيارى انسان‌اند.[١]

[١]. همان، ص ٣٤٧.