شادى و شادكامى از ديدگاه اسلام - خطيب، سيد مهدى - الصفحة ٦٠ - يك روش تحقيق

ما قرار مى‌دهند. به روايتى كه مرحوم كلينى (رحمه الله) از امام صادق (ع) در ذكر «جنود عقل و جهل» آورده است، دقّت كنيد:

امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

النَّشَاطُ وَ ضِدُّهُ الْكَسَل.[١]

نشاط [و چَستى‌]، در مقابل آن، تنبلى [و سستى‌] است.

با توجّه به اينكه نشاط و سستى، هر يك درست در نقطه مقابل ديگرى قرار دارند، وجود اين حديث و احاديثى از اين دست، ضرورت تفكيك اين دو مقوله و شناخت هر يك را نمايان مى‌سازد. در ابتداى امر، فقط ايندو مفهوم، مورد توجّه قرار گرفتند؛ امّا با گذشت زمان و انجام گرفتن بخشى از تحقيق، ضرورت بررسى بعضى مفاهيم ديگر نيز به نظر رسيد، كه احاديث زير، دست‌مايه اين موضوع است.

امام على (ع) در حديثى، سستى را نتيجه اهمال دانسته، مى‌فرمايد:

مِنَ التَّوَانِى يتَوَلَّدُ الْكَسَل.[٢]

از اهمال، سستى زاييده مى‌شود.

بر اين اساس، «تَوانى (اهمال)»، مقدّمه به وجود آمدن «كَسَل (سستى)» است و طبيعى است كه «توانى»، داراى ويژگى خاص و متفاوتى با سستى است كه «كسل» از آن به وجود مى‌آيد. از اين رو واژه «توانى» نيز به اين مفاهيم، افزوده شد.

تكرار همجوارى مفاهيم در بسيارى از احاديث، ما را بر آن داشت تا در باره آن مفاهيم نيز پژوهش صورت گيرد، كه «ضَجْر»، از آن دسته مفاهيم است.

[١]. الكافى، ج ١، ص ٢٣.

[٢]. غررالحكم، ح ٩٢٨٤.