روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ٩٩ - مفهوم عقل

عقل در احاديث، مقابل شهوت و هواى نفس است. از اين رو، آثار عقل نيز درست در مقابل نتيجه‌ى شهوت و هواى نفس قرار خواهد گرفت.

جهل در برخى احاديث، مقابل عقل قرار گرفته است. مرحوم كلينى اين گونه احاديث را با عنوان «عقل و جهل» مى‌آورد و از «علم و جهل»، استفاده نكرده است؛ البته در احاديث، گاهى تقابل علم و جهل نيز ديده مى‌شود[١]؛ اما غالباً جهل در برابر عقل قرار گرفته‌است.[٢]

از احاديثى كه درباره عقل و جهل و ويژگى‌ها و آثار آنها وارد شده است نيز چنين برمى‌آيد كه اين دو، درست در نقطه مقابل يكديگرند و دو نيروى متضادّ در انسانند. اما تقابل عقل با شهوت مى‌رساند كه جهل در اين احاديث به معناى شهوت نيز هست.

گويا در كلمات حضرت امير (ع) و نيز ديگر معصومان (عليهم السلام) جهل معناى واحدى ندارد؛ گاه جهل به معناى نادانى يا عدم علم است و از اين رو در مقابل علم قرار مى‌گيرد. اين معناى جهل، امرى عدمى است. اما گاه جهل به معناى شهوت و امرى وجودى مطرح است. جهل به اين معنا در مقابل عقل قرار مى‌گيرد و اين دو يعنى عقل و جهل دو نيروى متضادند كه آدمى هميشه شاهد تنازع آنها با يكديگر است.

گفتنى است كه در حديث معروف «جنود عقل و جهل» منقول از امام صادق (ع) علم از جنود عقل و جهل از جنود جهل برشمرده شده و اين دو در مقابل يكديگر قرار گرفته‌اند. همان‌گونه كه فرماندهان آنها (عقل و جهل) در مقابل يكديگر صف‌آرايى كرده‌اند.[٣] روشن است كه مقصود از جهلى كه فرمانده سپاه است با جهلى كه سپاهى و سرباز است، متفاوت است: جهل فرمانده، همان نيروى شهوت است كه در مقابل نيروى عقل قرار مى‌گيرد و طبعا لشكر و سپاه فراوان در اختيار دارد.

[١]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٤٧٦٥.

[٢]. نهج البلاغه، حكمت ٥٤؛ تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٢١٥١ و ١٢٤٠.

[٣]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢١.