روش شناسى علم كلام، اصول استنباط و دفاع در عقايد - برنجكار، رضا - الصفحة ٩٨ - مفهوم عقل

عقل در احاديث، مقابل امورى چون شهوت، هواى نفس، آرزوهاى دور و دراز، كبر و غرور، خشم و طمع و عُجب قرار گرفته است. به چند حديث از اميرالمؤمنين (ع) اشاره مى‌شود:

الْعَقْلُ صَاحِبُ جَيْشِ الرَّحْمَنِ وَ الْهَوَى قَائِدُ جَيْشِ الشَّيْطَانِ وَ النَّفْسُ مُتَجَاذِبَةٌ بَيْنَهُمَا؛[١]

خرد فرمانده لشكر الهى و هوس فرمانده‌ى لشكر شيطان است؛ نفس هم در ميان اين دو سرگردان است.

الْعَقْلُ وَ الشَّهْوَةُ ضِدَّان؛[٢]

خرد و شهوت ضد يكديگرند.

قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَه؛[٣]

شهوت‌ها خرد او را پاره مى‌كنند.

قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِك؛[٤]

با عقل خود به جنگ هوس خويش برو.

اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ يسْهِى الْعَقْل؛[٥]

بدانيد كه آرزو، خرد را دچار غفلت مى‌كند.

الْغَضَبُ يفْسِدُ الْأَلْبَاب؛[٦]

خشم، خردها را تباه مى‌كند.

أَكْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِع؛[٧]

بيش‌ترين جايگاه سقوط خردها، زير پرچم طمع‌هاست.

إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَى ضَعْفِ عَقْلِه؛[٨]

خودپسندى انسان، نشانه‌ى كم خردى اوست.

[١]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٢٠٩٩.

[٢]. همان، ح ٢١٠٠.

[٣]. نهج البلاغة، خطبه ١٠٩.

[٤]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢٠.

[٥]. نهج البلاغة، خطبه ٨٦.

[٦]. تميمى الآمدى، عبدالواحد، غرر الحكم و درر الكلم، ح ١٣٥٦.

[٧]. نهج البلاغة، حكمت ٢١٩.

[٨]. كلينى، الكافى، ج ١، ص ٢٧.